कल्पना करा, तुमच्या हातात जवळपास 500 वर्षांपूर्वीचं एक जुनं पुस्तक आहे. त्याची पानं खरी आहेत, त्यावरची शाई खरी आहे, त्यावर शेकडो विचित्र चित्रं आहेत आणि संपूर्ण पुस्तकात अशी अक्षरं लिहिलेली आहेत, जी आजपर्यंत निश्चितपणे वाचता आलेली नाहीत. हे काही दोन-चार पानांचं पुस्तक नाही. Voynich Manuscript, ज्याला येल विद्यापीठाच्या ग्रंथालयात Beinecke MS 408 या नावाने नोंदवलं आहे, हा एक मोठा प्राचीन हस्तलिखित ग्रंथ आहे. आणि त्याचं सगळ्यात मोठं रहस्य म्हणजे पुस्तक आपल्यासमोर आहे, पण ते नेमकं काय सांगतंय हे आपल्याला अजूनही माहीत नाही.
सगळ्यात आधी एक गोष्ट स्पष्ट करूया. हे एखादं आधुनिक बनावट पुस्तक नाही किंवा काल कुणीतरी रहस्य निर्माण करण्यासाठी तयार केलेली वस्तू नाही. हा ग्रंथ मध्य युरोपमध्ये साधारण पंधराव्या शतकाच्या शेवटी किंवा सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तयार झालेला मानला जातो. त्याची पानं आणि त्यावर वापरलेले रंग व शाई यांच्यावरही वैज्ञानिक तपासणी झाली आहे. त्यामुळे “हे पुस्तकच खोटं आहे, म्हणून त्यातलं काही समजत नाही” असं म्हणणं सोपं उत्तर ठरत नाही. उलट, पुस्तक खरं असल्याचं अनेक पुरावे दाखवतात; पण त्यातलं लिखाण मात्र अजूनही गूढ आहे.
मग या पुस्तकात आहे तरी काय?
पानं उघडली की काही ठिकाणी अनोख्या वनस्पतींची चित्रं दिसतात. काही पानांवर तारे, आकाशातील आकृत्या आणि गोलाकार रचना आहेत. काही चित्रांमध्ये माणसांसारख्या आकृती पाण्याच्या टब किंवा नळांसारख्या विचित्र रचनांमध्ये दिसतात. काही ठिकाणी मुळं, औषधी वनस्पती आणि बाटल्यांसारख्या आकृत्या दिसतात. म्हणजे पुस्तक पूर्णपणे एकाच विषयावर आधारित आहे असंही वाटत नाही. येलच्या नोंदीनुसार या ग्रंथात वनस्पती, आकाशाशी संबंधित चित्रं, स्नानाशी संबंधित चित्रं, विश्वाच्या रचनेसारख्या आकृत्या, औषधी वनस्पती आणि शेवटी चित्रं नसलेलं लिखाण असे वेगवेगळे भाग आहेत.
पण इथेच रहस्य आणखी वाढतं.
समजा तुला एखाद्या जुन्या पुस्तकात अनोखी वनस्पती दिसली. तिचं चित्र पाहून तू म्हणू शकतोस, “कदाचित हा औषधांशी संबंधित ग्रंथ असावा.” पण Voynich Manuscript मध्ये चित्रंही पूर्णपणे सरळ नाहीत. काही वनस्पती ओळखीच्या वाटतात, तर काही कोणत्याही स्पष्ट वनस्पतीशी सहज जुळत नाहीत. काही चित्रं तर अशी आहेत की त्यांचा नेमका अर्थ काय असावा, यावरच प्रश्न निर्माण होतो. म्हणजे आपल्याकडे पुस्तक समजून घेण्यासाठी दोन गोष्टी आहेत- अनोखी चित्रं आणि अनोळखी अक्षरं. पण दोन्हींचा एकमेकांशी नेमका संबंध काय आहे, हेच कळत नाही.
हे पुस्तक कुणी लिहिलं आणि त्यात नेमकं काय लपलंय?
आता दुसरा मोठा प्रश्न येतो हे लिहिलं कुणी? याचं उत्तरही आपल्याकडे नाही.
आज या ग्रंथाला “Voynich Manuscript” असं नाव आहे, पण हे नाव त्याच्या मूळ लेखकाचं नाही. 1912 मध्ये Wilfrid Voynich नावाच्या पुस्तक विक्रेत्याने हा ग्रंथ मिळवला आणि त्यानंतर तो त्याच्या नावाने ओळखला जाऊ लागला. पण Voynich हा लेखक नव्हता. त्याच्याआधी हा ग्रंथ अनेक लोकांच्या हातातून गेला होता आणि त्याच्या जुन्या प्रवासाबद्दल काही नोंदीही उपलब्ध आहेत.
या इतिहासात एक विशेष नाव येतं रोडॉल्फ दुसरा, पवित्र रोमन साम्राज्याचा सम्राट. येलच्या नोंदीनुसार तो या ग्रंथाचा पहिला खात्रीशीर मालक होता. त्याने हा ग्रंथ 600 सोन्याच्या नाण्यांनी विकत घेतला होता. त्यावेळी हा ग्रंथ प्रसिद्ध इंग्लिश विद्वान रॉजर बेकन यांनी लिहिलेला असावा, अशी समजूत होती. पण आज रॉजर बेकनच लेखक होता याचा ठोस पुरावा नाही. येलसुद्धा ही जोडणी केवळ अंदाजावर आधारित असल्याचं सांगते.
यानंतर हा ग्रंथ याकोबस हॉर्चिकी, जॉर्जियस बार्शियस आणि योहान्स मार्कस मार्सी अशा वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या हातातून गेला. 1666 मध्ये मार्सीने हा ग्रंथ प्रसिद्ध जेसुइट विद्वान अथानासियस किर्चर यांच्याकडे पाठवला. त्याच्यासोबत एक पत्रही होतं आणि ते पत्र आजही या ग्रंथासोबत जतन करण्यात आलं आहे. शतकानुशतकं हा ग्रंथ लोकांच्या हातातून फिरत राहिला आणि अखेर 1912 मध्ये तो विल्फ्रिड व्हॉय्निचच्या हातात आला.
आता खरी अडचण इथे आहे.
ही अक्षरं नेमकी कोणती आहेत?
ही एखादी विसरलेली जुनी भाषा आहे का? एखाद्या गुप्त पद्धतीने लिहिलेला संदेश आहे का? लेखकाने स्वतः तयार केलेली अक्षरांची पद्धत आहे का? की या सगळ्यामागे काही वेगळंच आहे?
या प्रश्नांची अनेक उत्तरं मांडली गेली आहेत. काही संशोधकांनी या लिखाणातील अक्षरांची पुनरावृत्ती, शब्दांची रचना आणि कोणती अक्षरं एकमेकांच्या जवळ येतात याचा अभ्यास केला. पण आजपर्यंत या लिखाणाचा असा अर्थ सापडलेला नाही, ज्याला सर्वमान्य आणि खात्रीशीर उलगडा म्हणता येईल. त्यामुळे “Voynich Manuscript उलगडलं गेलं आहे” असं सांगणारे दावे पाहताना सावध राहणं गरजेचं आहे. आजच्या घडीला त्याचा मजकूर अजूनही निश्चितपणे वाचता आलेला नाही.
इथली आणखी एक विचित्र गोष्ट म्हणजे या ग्रंथावर वापरलेली सामग्री मात्र तपासता आली आहे.
शाई आणि रंगांवर केलेल्या तपासणीत काळ्या लिखाणात लोखंडावर आधारित शाई आढळली. काही हिरव्या भागांमध्ये तांब्याशी संबंधित पदार्थ, निळ्या रंगात अझ्युराइटसारखा खनिज रंग आणि लालसर भागात लाल गेरूसारखे पदार्थ आढळले. म्हणजे या ग्रंथाची पाने, रंग आणि शाई यांच्याबद्दल वैज्ञानिक तपासणी करता येते. पण त्या शाईने लिहिलेली अक्षरं काय सांगत आहेत, हा प्रश्न तिथेच उभा राहतो. सामग्रीचं रहस्य काही अंशी उलगडलं; पण संदेशाचं रहस्य अजूनही बंद आहे.
आणि कदाचित Voynich Manuscript मधली हीच सगळ्यात मोठी गंमत आहे.
आपल्याला हा ग्रंथ कुठे आहे हे माहीत आहे. त्याचा काही इतिहास माहीत आहे. त्याच्या पानांवर काय चित्रं आहेत हे आपण पाहू शकतो. त्याच्या शाई आणि रंगांचाही अभ्यास झाला आहे. त्याचा जुना प्रवासही काही प्रमाणात शोधता येतो. पण ज्याने हा ग्रंथ लिहिला, त्याला काय सांगायचं होतं हे मात्र अजूनही आपल्या हाताबाहेर आहे.
आज हा ग्रंथ अमेरिकेतील येल विद्यापीठाच्या बायनेके दुर्मिळ ग्रंथ आणि हस्तलिखित ग्रंथालयात सुरक्षित आहे. मूळ ग्रंथ अतिशय नाजूक असल्यामुळे तो सर्वांसाठी सहज हाताळायला दिला जात नाही. मात्र येलने त्याच्या संपूर्ण ग्रंथाच्या उच्च दर्जाच्या डिजिटल प्रतिमा उपलब्ध करून दिल्या आहेत. म्हणजे आपण घरबसल्या त्याची पानं जवळून पाहू शकतो, अक्षरांवर झूम करू शकतो आणि त्या विचित्र चित्रांचा अभ्यास करू शकतो.
पण एक विचित्र अनुभव तिथेच सुरू होतो.
तुम्ही त्या पानावर जितकं जवळून पाहताल, तितकं जास्त काहीतरी समजल्यासारखं वाटेल. अक्षरांची पुनरावृत्ती दिसेल. काही शब्द पुन्हा पुन्हा आल्यासारखे वाटतील. चित्रं आणि लिखाण यांच्यात काही संबंध असावा असं वाटेल. कदाचित एखाद्या क्षणी तुम्हाला वाटेल की “आता याचा अर्थ कळला!”
पण पुढच्याच पानावर पुन्हा सगळं अनोळखी.
कदाचित म्हणूनच हा ग्रंथ आजही लोकांचं लक्ष वेधून घेतो. कारण हे असं रहस्य नाही ज्यात पुरावेच नाहीत. उलट पुरावे आपल्या समोर आहेत, पानं आहेत, चित्रं आहेत, अक्षरं आहेत, जुनी पत्रं आहेत, मालकांची नोंद आहे. फक्त त्या सगळ्यांना जोडणारा अर्थ अजून सापडलेला नाही.
आणि म्हणूनच Voynich Manuscript चा सर्वात मोठा प्रश्न अजूनही तसाच आहे.
आपण शेकडो वर्षांपासून ज्या पुस्तकाकडे पाहतोय, त्यातला पहिला खराखुरा अर्थ आपण कधी वाचू शकणार?
THE FACT BITES सोबत इतिहास, Science आणि मानवी ज्ञानामागच्या अशाच fascinating mysteries जाणून घ्या.
🤯Antikythera Mechanism: 2,000 वर्षांपूर्वी इतकं Advanced यंत्र कसं तयार झालं?
🚣Atlantis खरंच अस्तित्वात होतं का? Myth की History?
📚Library of Alexandria: जगातील प्रसिद्ध ग्रंथालयाचं नेमकं काय झालं?
😱Top 5 Unsolved Historical Mysteries: इतिहासातील 5 रहस्ये ज्यांची उत्तरं आजही सापडलेली नाहीत