कल्पना करा- हजारो वर्षांपूर्वी एका शहरात जगभरातून पुस्तके आणि ज्ञान जमा केले जात आहे. गणित, खगोलशास्त्र, इतिहास, साहित्य, तत्त्वज्ञान अशा अनेक विषयांवरील ग्रंथ एका ठिकाणी आणले जात आहेत. हे ठिकाण म्हणजे Library of Alexandria.
पण या प्रसिद्ध ग्रंथालयाचं पुढे नेमकं काय झालं?
लोकप्रिय कथा सांगते की इ.स. पूर्व ४८ मध्ये Julius Caesar मुळे लागलेल्या आगीत Library जळून खाक झाली. पण इतिहास यापेक्षा खूपच गुंतागुंतीचा आहे.
आज उपलब्ध पुराव्यांनुसार Library एका दिवसात किंवा एका आगीत पूर्णपणे नष्ट झाली, असं ठामपणे म्हणता येत नाही. तिचा ऱ्हास अनेक वर्षांच्या घटनांमधून झाला असण्याची शक्यता जास्त आहे.
Library of Alexandria एवढी प्रसिद्ध का होती?
Alexandria हे प्राचीन काळातील मोठं intellectual centre होतं. Ptolemaic राजघराण्याच्या patronage मुळे येथे विद्वान, लेखक आणि वैज्ञानिक आकर्षित झाले.
Library चा उद्देश मोठ्या प्रमाणावर ज्ञान जमा करणे आणि त्याचा अभ्यास करणे हा होता. तिच्याशी संबंधित Mouseion हे विद्वानांसाठी संशोधन आणि शिक्षणाचं महत्त्वाचं केंद्र होतं.
Library मध्ये नेमके किती scrolls होते, याबद्दल मात्र निश्चित आकडा उपलब्ध नाही. काही प्राचीन आणि नंतरच्या स्रोतांमध्ये हजारो ते शेकडो हजार scrolls चे आकडे आढळतात; त्यामुळे “नेमके 500,000 किंवा 700,000 books होते” असं ठामपणे सांगणं योग्य नाही.
या केंद्राशी Eratosthenes सारखे विद्वान जोडले गेले होते. Callimachus ने Library मधील साहित्य व्यवस्थित catalogue करण्यासाठी Pinakes नावाची प्रसिद्ध सूची तयार केली होती.या केंद्राशी Eratosthenes सारखे विद्वान जोडले गेले होते. Callimachus ने Library मधील साहित्य व्यवस्थित catalogue करण्यासाठी Pinakes नावाची प्रसिद्ध सूची तयार केली होती.
मग Library of Alexandria नेमकी कशी नष्ट झाली?
इथेच या संपूर्ण इतिहासाचं mystery सुरू होतं.
१. Julius Caesar ची आग — इ.स. पूर्व ४८
Julius Caesar आणि Egyptian forces यांच्यात Alexandria मध्ये संघर्ष सुरू असताना Caesar ने बंदरातील जहाजांना आग लावण्याचा आदेश दिला. ही आग पसरली आणि बंदराच्या आसपासचा भाग जळाला. काही प्राचीन स्रोत या आगीत manuscripts किंवा Library शी संबंधित साहित्य नष्ट झाल्याचा उल्लेख करतात.म्हणून “Caesar च्या आगीने काही पुस्तके नष्ट झाली” हे शक्य आहे.
पण “Caesar ने संपूर्ण Library जाळून टाकली” असं म्हणणं चुकीचं किंवा अतिशयोक्त ठरतं. कारण Library नंतरही काही काळ अस्तित्वात असल्याचे पुरावे मिळतात.
२. मग तिचा ऱ्हास हळूहळू झाला का?
ही सध्याच्या उपलब्ध पुराव्यांशी अधिक जुळणारी शक्यता आहे.
Ptolemaic राजघराण्याचा Library आणि विद्वानांना मिळणारा support कालांतराने कमी झाला. राजकीय संघर्ष आणि Alexandria मधील अस्थिरतेमुळे या intellectual centre ची पूर्वीची ताकद कमी होत गेली. म्हणजे Library एका दिवसात संपली नसून तिचं महत्त्व आणि तिच्या collection ची स्थिती अनेक दशकांमध्ये खराब होत गेली असावी.
३. इ.स. २७० च्या आसपास झालेला विध्वंस
Roman Emperor Aurelian आणि Zenobia यांच्या संघर्षाच्या काळात Alexandria च्या काही भागांना मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झालं.Library ज्या palace quarter शी संबंधित होती, त्या परिसरावरही परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे.
पण इथेही एक महत्त्वाची गोष्ट आहे- याच घटनेत Library पूर्णपणे नष्ट झाली, असा ठोस पुरावा नाही.
४. इ.स. ३९१ मधील धार्मिक संघर्ष
इ.स. ३९१ मध्ये Alexandria मधील Serapeum म्हणजे Serapis चं मंदिर नष्ट करण्यात आलं. या परिसराशी Library ची एक शाखा जोडली गेली होती असं मानलं जातं. त्यामुळे काही manuscripts नष्ट झाले असण्याची शक्यता आहे.
पण “३९१ मध्ये Christians ने Great Library जाळली” अशी लोकप्रिय कथा सिद्ध करण्यासाठी पुरेसा प्राचीन पुरावा नाही. विशेषतः मुख्य Royal Library त्या वेळी अस्तित्वात होती की नाही, हेच स्पष्ट नाही.
मग Library of Alexandria चं शेवटी काय झालं?
याचं सर्वात प्रामाणिक उत्तर आहे:
आपल्याला नेमकी एक तारीख किंवा एक घटना माहीत नाही.
Library चा ऱ्हास बहुधा अनेक टप्प्यांत झाला- राजकीय अस्थिरता, patronage कमी होणे, शहरातील संघर्ष आणि वेगवेगळ्या काळातील विध्वंस यांचा त्यावर परिणाम झाला असावा. म्हणून “एक मोठी आग लागली आणि Library त्याच दिवशी कायमची संपली” ही कथा इतिहासापेक्षा जास्त dramatic आहे.
पण त्याच वेळी हेही खरं आहे की अनेक प्राचीन writings कायमच्या हरवल्या. नेमकी कोणती works Library मधून हरवली आणि कोणती इतर ठिकाणी आधीच copy झाली होती, हे आज सांगणं अनेकदा शक्य नाही.
मग 641 मध्ये मुस्लिमांनी Library जाळली ही कथा?
ही सर्वात प्रसिद्ध myths पैकी एक आहे.
कथेनुसार Alexandria जिंकल्यानंतर Caliph Umar यांच्या आदेशाने Library मधील पुस्तके जाळण्यात आली. पण हा दावा घटनेच्या अनेक शतकांनंतरच्या लिखाणात दिसतो आणि त्याला त्या काळातील contemporary sources चा आधार नाही. म्हणून “641 मध्ये मुस्लिमांनी Great Library जाळली” हा इतिहासातील सिद्ध झालेला fact मानला जात नाही.
आज Library of Alexandria सापडली आहे का?
प्राचीन Great Library ची निश्चित इमारत आजपर्यंत सापडलेली नाही.
यामुळे तिच्याभोवतीचं mystery आणखी वाढतं.
आपल्याकडे तिच्या अस्तित्वाबद्दल प्राचीन लिखाण आणि ऐतिहासिक पुरावे आहेत; पण तिची नेमकी इमारत कुठे होती आणि शेवटी तिच्या collection चं किती नुकसान झालं, याबद्दल अजूनही अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत. आज Alexandria मध्ये असलेली Bibliotheca Alexandrina ही प्राचीन Library ची आधुनिक successor-inspired संस्था आहे. ती 2002 मध्ये सुरू झाली; ती प्राचीन Library ची मूळ इमारत नाही.
जर Library of Alexandria कधीच नष्ट झाली नसती तर?
हा प्रश्न इतिहासापेक्षा कल्पनेचा आहे.
जर Alexandria चं हे मोठं knowledge centre शतकानुशतके अखंड टिकून राहिलं असतं, तर आज आपल्याकडे प्राचीन विज्ञान, गणित, साहित्य आणि इतिहासाबद्दल अधिक माहिती असती का?
कदाचित. पण किती आणि नेमकी कोणती- हे आपण निश्चित सांगू शकत नाही. आणि कदाचित Library of Alexandria चं सर्वात मोठं mystery हेच आहे:
आपल्याला तिचं अस्तित्व माहीत आहे, तिचं महत्त्व माहीत आहे; पण तिच्या शेवटची एकच निश्चित कथा आजही आपल्या हातात नाही.
More Information- World History Encyclopedia
THE FACT BITES सोबत अशाच इतिहासातील रहस्यांमागचं खरं काय आहे, हे जाणून घ्या.
हेही वाचा 👇