कल्पना करा- आजपासून जवळपास 2,000 वर्षांपूर्वी, जेव्हा आधुनिक computers तर सोडाच, mechanical clocks सुद्धा अस्तित्वात नव्हत्या, तेव्हा काही लोकांनी Bronze gears, wheels आणि dials वापरून आकाशातील हालचालींचं गणित करणारे एक यंत्र तयार केलं.
हे काल्पनिक यंत्र नाही. याचं नाव आहे अँटिकिथेरा यंत्र (Antikythera Mechanism).
हे 1900–1901 मध्ये ग्रीक बेट Antikythera जवळ समुद्रात सापडलेल्या एका प्राचीन shipwreck मधून मिळालं. आज ते जगातील सर्वात प्राचीन ज्ञात analogue computer म्हणून ओळखलं जातं. पण खरी गूढ गोष्ट यंत्र सापडण्यात नाही- इतक्या sophisticated mechanical technology पर्यंत प्राचीन लोक पोहोचले कसे?
Antikythera Mechanism नेमकं काय होतं?
पहिल्यांदा ते पाहिलं तर कदाचित एखाद्या गंजलेल्या metal box सारखं वाटेल.
पण त्याच्या आत एकमेकांमध्ये गुंतलेली Bronze gear wheels होती. सध्या या यंत्राचे 82 fragments सापडले आहेत आणि त्यापैकी सुमारे 30 gear wheels ओळखता येतात. मूळ यंत्र एका wooden case मध्ये बसवलेलं असावं, ज्याला बाहेरून dials आणि pointer असण्याची शक्यता आहे.
म्हणजे हे फक्त decorative object नव्हतं. ते गणित आणि mechanical engineering वापरून आकाशातील cycles दाखवणारं astronomical calculator होतं.
ते काय calculate करत होतं?
Antikythera Mechanism च्या मागील भागातील dials वरून त्याची काही कामं स्पष्ट झाली आहेत. त्यातील एका dial मध्ये 19-year Metonic cycle वापरून lunar आणि solar calendar चा संबंध दाखवला जात होता.
दुसऱ्या dial मध्ये 223 lunar months च्या Saros cycle चा वापर करून सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहणांच्या timing चा अंदाज लावला जात होता.
आणखी एक छोटा dial चार वर्षांच्या Olympiad cycle शी संबंधित होता- म्हणजे प्राचीन Greek world मधील प्रमुख athletic games च्या cycle ची नोंदही त्यात होती. आणि इथेच हे यंत्र आणखी interesting होतं. संशोधनानुसार त्याच्या front display वर Sun, Moon आणि planets च्या positions दाखवण्याची व्यवस्था असावी. मात्र त्याचा planetary display पूर्णपणे सापडलेला नाही, त्यामुळे त्याच्या प्रत्येक detail बद्दल आजही काही uncertainty आहे.
मग एवढं Advanced यंत्र तयार कसं केलं?
इथेच Antikythera Mechanism चं सर्वात मोठं mystery सुरू होतं.
हे यंत्र अचानक कुठून तरी आलेलं technology नव्हतं.
प्राचीन Greek astronomers कडे आधीच sophisticated mathematical आणि astronomical knowledge होतं. त्याच काळात Babylonian astronomy मधील गणिती पद्धती आणि Greek geometric models यांचा विकास होत होता. Antikythera Mechanism या ज्ञानाला mechanical form मध्ये बदलत होतं.
उदाहरणार्थ, Moon ची आकाशातील हालचाल साधी नाही. तिच्या apparent motion मधील irregularity समजावण्यासाठी त्या काळातील astronomers ने complex mathematical models वापरले.
Nature मध्ये प्रकाशित संशोधनाने दाखवलं की mechanism मधील gearing मध्ये अशा astronomical theory चं mechanical representation दिसतं. म्हणजे ancient craftsmen फक्त gears बनवत नव्हते- ते astronomical mathematics ला metal gears मध्ये translate करत होते.
हेच त्याला इतकं extraordinary बनवतं.
पण हे “पहिलं computer” खरंच होतं का?
इथे थोडं सावध राहायला हवं. Computer हा आधुनिक शब्द आहे. Antikythera Mechanism मध्ये electricity, software किंवा modern processor नव्हता.
पण त्यात input म्हणून handle फिरवल्यावर mechanical gears च्या मदतीने mathematical calculations चं output dials वर मिळत होतं. म्हणून researchers त्याला ancient analogue computer म्हणतात.
Nature मधील संशोधनाने त्याला “world’s oldest known analogue computer” म्हणण्याइतपत पुरावा असल्याचं नमूद केलं आहे.
मग हे यंत्र कोणी बनवलं?
ही गोष्ट अजून पूर्णपणे सुटलेली नाही.
Mechanism वरच्या inscriptions आणि astronomical design वरून त्याची निर्मिती Greek scientific tradition शी जोडली जाते. काही संशोधन त्याचा संबंध Corinthian किंवा Syracuse परिसराशी जोडतं; Syracuse हे Archimedes शी संबंधित शहर होतं.
पण “हे Archimedes नेच बनवलं” असं म्हणण्यासाठी पुरेसा पुरावा नाही.
म्हणून Archimedes चं नाव या mystery सोबत जोडणं आकर्षक असलं, तरी ते fact म्हणून सांगणं योग्य नाही.
आणि मग हे समुद्रात कसं पोहोचलं?
सुमारे 2,000 वर्षांपूर्वी एका मोठ्या cargo ship चा Mediterranean समुद्रात अपघात झाला.
1900 मध्ये Greek sponge divers ना Antikythera जवळ समुद्राखाली या shipwreck चा शोध लागला. त्यातून marble आणि bronze statues, glassware, coins आणि इतर वस्तूंसोबत हे विचित्र bronze mechanism देखील बाहेर आलं.
सुरुवातीला ते फक्त गंजलेले bronze fragments वाटत होते. पण नंतर X-ray imaging आणि CT scanning सारख्या technology मुळे त्याच्या आत लपलेले gears आणि inscriptions दिसू लागले.
2,000 वर्षं समुद्राखाली पडून राहिलेल्या वस्तूने आधुनिक scientists ना स्वतःची रचना हळूहळू उलगडायला लावली.
पण सगळ्यात मोठा प्रश्न अजूनही बाकी आहे…
जर Antikythera Mechanism इतकं advanced होतं, तर अशा प्रकारची technology पुढच्या अनेक शतकांमध्ये कुठे गायब झाली?
हा प्रश्न आजही पूर्णपणे सुटलेला नाही.
Researchers ना प्राचीन जगातून याच्यासारख्या complexity ची दुसरी surviving machine सापडलेली नाही. उपलब्ध पुराव्यांवरून हे technology किती व्यापक होतं, किती craftsmen अशी यंत्रं बनवू शकत होते आणि त्याची tradition पुढे का टिकली नाही- हे अजूनही स्पष्ट नाही. आणि कदाचित Antikythera Mechanism चं सर्वात मोठं mystery हेच आहे.
आपल्याला एक extraordinary machine सापडली आहे. पण तिच्यासारखी technology बनवणारी संपूर्ण परंपरा मात्र जवळजवळ गायब झाली आहे.
आज आपल्याकडे त्याचे फक्त fragments आहेत- पण त्या fragments मधून प्राचीन लोकांच्या scientific आणि engineering knowledge ची कल्पना येते.
2,000 वर्षांपूर्वीचा हा bronze machine आपल्याला एक गोष्ट नक्की शिकवतो: आधुनिक technology अचानक निर्माण झालेली नाही. काही कल्पना मानवाने हजारो वर्षांपूर्वीच विचारात घेतल्या होत्या- फक्त त्यांना बनवण्यासाठीची साधनं वेगळी होती.
Nature – Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism (primary scientific research; mechanism, gearing, eclipse prediction आणि dating साठी मुख्य source.)
THE FACT BITES सोबत इतिहास, Science आणि मानवी ज्ञानामागच्या अशाच fascinating mysteries जाणून घ्या.
हेही वाचा👇
🛕देवीची अनेक मंदिरे डोंगरावर का असतात?