सह्याद्रीच्या डोंगरात एखादा शत्रू आला की त्याच्याशी सरळ मैदानात भिडायचं नसतं… त्याला आधी डोंगर ओळखायला लावायचा असतो.
इ.स. १६५९ मध्ये विजापूरहून अफझलखान शिवाजी महाराजांविरुद्ध निघाला, तेव्हा त्याच्याकडे मोठं सैन्य होतं. अनुभव होता, माणसं होती, शस्त्रं होती आणि शिवाजी महाराजांना पकडून ही मोहीम लवकर संपवण्याचा आत्मविश्वासही होता. वाईचा प्रदेश त्याला आधीपासून परिचित होता. त्यामुळे सह्याद्रीच्या या भागात तो अगदी अनोळखी नव्हता.
पण एक गोष्ट त्याच्या लक्षात यायची बाकी होती.
समोरचा शत्रू कुठे उभा राहणार, हे ठरवण्याची ताकद त्याच्याकडे नव्हती.
महाराजांनी अफझलखानाला मोकळ्या मैदानात येऊन भिडण्याची संधीच दिली नाही. त्यांनी आपला तळ प्रतापगडावर ठेवला. जावळीचा प्रदेश म्हणजे उंचसखल डोंगर, खोल दऱ्या आणि जंगलांनी भरलेला भाग. मोठ्या सैन्याला मोकळ्या मैदानासारखी सरळ हालचाल इथे करता येत नव्हती. त्यात अफझलखानाचं सैन्य पुणे, कल्याण आणि भिवंडीच्या भागातही पसरलेलं होतं. त्याची मोठी ताकद होती खरी, पण ती सगळी ताकद एका जागी उभी नव्हती.
आता महाराजांनी पुढचा डाव टाकला. अफझलखान वाईला होता. त्याला वाटत होतं, शिवाजी महाराजांना खाली आणलं की काम संपलं. पण महाराज खाली आले नाहीत. खानाने दबाव आणण्यासाठी निरोप पाठवले. मोठ्या सैन्याची भाषा केली. आपली ताकद दाखवली.
महाराजांनी मात्र घाई केली नाही.
उलट त्याच्याच भाषेत त्याला उत्तर देत त्याला प्रतापगडाकडे येण्याची वाट दाखवली. महाराजांनी असा संदेश दिला की, खानासारख्या मोठ्या सरदाराला आपल्या तळावर येऊन भेटणं त्यांना सुरक्षित वाटत नाही; त्याने प्रतापगडाकडे यावं, पाहुणचार घ्यावा आणि मग पुढचं बोलणं व्हावं.
अफझलखानाला हा डाव कळला नाही. त्याला वाटलं- शिवाजी घाबरला आहे.
पण प्रतापगडाच्या वरच्या बाजूला चित्र काही वेगळंच होतं.
महाराजांनी सैन्याची तयारी सुरू केली होती. मोरोपंत पिंगळे आणि नेताजी पालकर आपल्या माणसांसह तयार होते. प्रतापगडाभोवतालच्या डोंगरांत मराठ्यांची पथकं योग्य ठिकाणी ठेवण्यात आली. भेटीच्या ठिकाणाभोवतीची परिस्थिती महाराजांच्या बाजूने तयार होत होती.
आता अफझलखानाला प्रतापगडाकडे यावंच लागणार होतं. ज्या सैन्याच्या बळावर तो निघाला होता, तेच सैन्य आता सह्याद्रीच्या अरुंद वाटांमध्ये पुढे सरकत होतं. मागे वाई. पुढे जावळी. आणि त्याच्या पुढे उभा होता प्रतापगड.
जुना Gazetteer या मार्गाचं वर्णन करताना जावळीच्या कठीण जंगली प्रदेशातून पुढे जाण्याची अडचण सांगतो. प्रतापगडाजवळ पोहोचल्यावर अफझलखानाची मोठी फौज जवळच थांबवण्यात आली आणि भेटीसाठी निवडक माणसं पुढे आली.
आता गोष्ट एका वेगळ्याच वळणावर आली होती.
बाहेर हजारो माणसांची फौज.
आणि आत फक्त काही मोजकी माणसं.
दोन्ही बाजूंनी ठरलं की प्रत्यक्ष भेटीच्या ठिकाणी मोठं सैन्य आणायचं नाही. शरीररक्षक बाहेर राहणार. आत भेटणार फक्त प्रमुख मंडळी.
वरून पाहता सगळं शांत होतं. पण दोघांनाही एकमेकांवर पूर्ण विश्वास नव्हता.
महाराजांना खानाच्या हेतूची माहिती मिळाली होती. त्याला महाराजांना कैद करायचं किंवा संधी मिळाल्यास ठार करायचं होतं, अशी माहिती महाराजांना आधीच मिळाली होती. त्यामुळे ही भेट फक्त भेट नव्हती. दोन्ही बाजूंना माहीत होतं की या काही क्षणांमध्ये सगळं काही बदलू शकतं.
आणि मग आला १० नोव्हेंबर १६५९.
प्रतापगडाच्या पायथ्याशी शामियाना उभा होता.
अफझलखान आधी आला.
त्याचं सैन्य मागे होतं.
महाराज वरच्या बाजूला होते.
काही वेळाने महाराज खाली आले.
दोघे एकमेकांसमोर आले.
इतका मोठा सरदार…
आणि समोर तुलनेने छोटं स्वराज्य उभं करणारा तरुण राजा.
काही क्षण दोघे समोर उभे राहिले.
मग अफझलखान पुढे झाला.
त्याने महाराजांना मिठीत घेतलं.
आणि पुढच्याच क्षणी त्या मिठीची पकड घट्ट झाली.
खानाच्या हाताने महाराजांना आवळण्याचा प्रयत्न केला. त्याच वेळी त्याने लपवलेल्या शस्त्राने वार केला. पण महाराजांनी अंगावर घातलेल्या संरक्षणामुळे तो वार निष्फळ ठरला.
आता मात्र क्षणभरही वेळ नव्हता.
महाराजांनी स्वतःला सोडवलं.
आणि डाव्या हाताला लावलेल्या वाघनख्यांनी प्रतिहल्ला केला.
खानाच्या पकडीचा जोर सुटला.
महाराजांनी पुढचा वार केला आणि स्वतःला त्या शामियान्यातून बाहेर काढलं. बाहेर येताच दोन्ही बाजूंचे अंगरक्षक एकमेकांवर धावले. जिवाजी महाले यांनी सय्यद बंडाचा सामना केला. काही क्षणांपूर्वी शांत असलेली जागा अचानक झटापटीने भरून गेली.
आणि मग—
प्रतापगडावर तोफांचा आवाज घुमला.
हा संकेत होता.
महाराज सुरक्षित होते.
आता डोंगराच्या कुशीत लपून बसलेली मराठ्यांची पथकं हालली.
जिथे काही वेळापूर्वी अफझलखानाचं सैन्य स्वतःला बलवान समजत होतं, तिथे आता त्याच सैन्यावर चारही बाजूंनी हल्ले होऊ लागले. डोंगराचा प्रदेश, जंगल, अरुंद वाटा जे काही वेळापूर्वी खानाच्या सैन्यासाठी अडचण होतं, तेच आता मराठ्यांच्या फायद्याचं ठरत होतं.
खानाचा मृत्यू झाला होता.
पण खरी गोष्ट आता फक्त त्याच्या मृत्यूची राहिली नव्हती.
त्याच्या सैन्यात गोंधळ उडाला.
अनेक अधिकारी पकडले गेले. काही पळून गेले. मोठ्या प्रमाणावर हत्ती, घोडे, उंट आणि इतर सामान महाराजांच्या ताब्यात आलं. मराठी विश्वकोशानुसार प्रतापगडावरील या संघर्षात अफझलखानाचा वध जितका प्रसिद्ध झाला, तितकाच त्याच्या सैन्याचा पराभव आणि महाराजांची व्यूहरचना हा या विजयाचा महत्त्वाचा भाग होता.
आणि अशा रीतीने अफझलखान ज्या सैन्याच्या जोरावर शिवाजी महाराजांना पकडायला निघाला होता, त्याच मोहिमेचा शेवट प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झाला.
सह्याद्री तिथेच होता.
प्रतापगड तिथेच उभा होता.
पण त्या दिवसानंतर त्या गडाचं नाव इतिहासात आणखी वेगळ्या अर्थाने घेतलं जाऊ लागलं.
कारण तिथे फक्त एका सरदाराचा अंत झाला नव्हता.
स्वराज्याने एका मोठ्या संकटाला तोंड देऊन आपली ताकद दाखवली होती.
प्रतापगडाची ही गोष्ट एका भेटीपासून सुरू होत नाही. तिची सुरुवात त्याआधीच झाली होती. अफझलखानाच्या मोठ्या मोहिमेपासून, महाराजांनी निवडलेल्या डोंगराळ रणभूमीपासून आणि खानाला हळूहळू प्रतापगडाच्या पायथ्याशी आणण्यापासून.
त्या दिवशी शामियान्यात काही क्षणांत जे घडलं, त्यानंतर प्रतापगडाभोवतीचं युद्ध पेटलं. अफझलखानाचा वध हा या प्रसंगाचा सर्वाधिक प्रसिद्ध भाग झाला; पण त्यामागे केलेली तयारी, सैन्याची मांडणी आणि सह्याद्रीच्या भूगोलाचा वापर हेदेखील या घटनेचे महत्त्वाचे भाग होते.
म्हणूनच प्रतापगडाची ही कथा फक्त एका वधाची नाही. ती संकट समोर उभं असताना त्याला कसं सामोरं जायचं, याची त्या काळातील एक जिवंत ऐतिहासिक गोष्ट आहे.
तात्पर्य:
शक्तीपेक्षा युक्ती आणि सावधगिरी नेहमीच श्रेष्ठ ठरते; संकट कितीही बलाढ्य असले तरी शांत डोक्याने केलेली पूर्वतयारी अशक्य वाटणारा विजयही खेचून आणू शकते.
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.