ज्या मुलाला शाळेत बसू दिलं नाही, त्याने इतिहास लिहिला | डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची प्रेरणादायी ऐतिहासिक गोष्ट

एका मुलाला शाळेत शिकायचं होतं. त्याच्याकडे अभ्यास करण्याची इच्छा होती, प्रश्न विचारायची उत्सुकता होती आणि पुढे जाण्याचं स्वप्न होतं. पण त्याच्यासमोर एक अशी भिंत होती जी पुस्तकांनी किंवा परीक्षांनी तयार केलेली नव्हती. ती सामाजिक भेदभावाची भिंत होती. त्या मुलाचं नाव होतं भीमराव आंबेडकर.

लहानपणीच त्यांना जातीय भेदभावाचा अनुभव आला. शाळेत शिक्षण घेण्याची इच्छा असूनही त्यांना इतर विद्यार्थ्यांपेक्षा वेगळ्या प्रकारचा व्यवहार सहन करावा लागला. पुढे त्यांचं आयुष्य मात्र याच अडथळ्यांपलीकडे गेलं. Columbia University च्या नोंदीनुसार त्यांनी 1913 मध्ये Columbia मध्ये प्रवेश घेतला, 1915 मध्ये Master’s degree मिळवली आणि 1927 मध्ये PhD प्राप्त केली.

आजच्या भाषेत सांगायचं तर, एखाद्या मुलाला सुरुवातीपासूनच सांगितलं जातंय की “तू इतरांसारखा नाहीस, त्यामुळे तुझ्यासाठी काही गोष्टी वेगळ्या आहेत.” अशा परिस्थितीत अनेक लोक स्वतःवरच शंका घ्यायला लागतात. पण भीमरावांनी शिक्षण सोडलं नाही. उलट शिक्षणाकडे त्यांनी स्वतःला मजबूत करण्याचं साधन म्हणून पाहिलं.

त्यांचा प्रवास सोपा नव्हता. उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणं, वेगवेगळ्या संस्थांमध्ये अभ्यास करणं आणि मोठ्या प्रमाणावर academic work करणं हे त्या काळात अत्यंत कठीण होतं. Columbia University च्या माहितीनुसार ते John Dewey आणि इतर विद्वानांच्या संपर्कात आले आणि तिथे त्यांनी economics, political science आणि इतर विषयांचा अभ्यास केला.

इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. बाबासाहेबांच्या जीवनाची कथा फक्त “गरीब मुलगा मोठा झाला” इतकी साधी नाही. त्यांचं आयुष्य सामाजिक भेदभाव, शिक्षण, कायदा, अर्थशास्त्र, सार्वजनिक जीवन आणि सामाजिक बदल यांच्याशी जोडलेलं होतं. त्यामुळे त्यांची प्रेरणा केवळ वैयक्तिक यशात नाही; त्यांनी शिक्षणाचा उपयोग व्यापक सामाजिक प्रश्न समजून घेण्यासाठी केला.

Columbia मध्ये शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांचा academic प्रवास पुढेही सुरू राहिला. त्यांनी London School of Economics मध्येही अभ्यास केला आणि पुढे अर्थशास्त्र, कायदा आणि सार्वजनिक जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावली. Columbia च्या नोंदीनुसार त्यांना 1952 मध्ये honorary LL.D. देण्यात आला.

आज एखाद्या विद्यार्थ्याला एखाद्या विषयात marks कमी मिळाले तर तो म्हणतो, “माझ्याकडून होत नाही.” पण बाबासाहेबांच्या प्रवासाकडे पाहिलं तर एक वेगळी गोष्ट समोर येते. अडथळा आला म्हणून त्यांनी शिकणं थांबवलं नाही. त्यांना जे समजून घ्यायचं होतं ते शिकण्यासाठी त्यांनी शिक्षणाच्या संधी शोधल्या.

त्यांच्या आयुष्यात पुस्तकांचं महत्त्व खूप मोठं होतं. अभ्यास, लेखन आणि विचार यांना त्यांनी आयुष्याच्या केंद्रस्थानी ठेवलं. त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासामुळे त्यांना वेगवेगळ्या देशांतील academic वातावरणाचा अनुभव मिळाला आणि त्यांच्या विचारांना मोठी बौद्धिक पार्श्वभूमी मिळाली.

पुढे भारताच्या संविधाननिर्मितीच्या प्रक्रियेत ते Drafting Committee चे Chairman झाले. हा भाग त्यांच्या सार्वजनिक आयुष्यातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. पण “संविधान एकट्या व्यक्तीने लिहिलं” असं म्हणणं अचूक नाही; संविधाननिर्मिती ही अनेक सदस्य, समित्या आणि चर्चांचा व्यापक प्रक्रिया होती. बाबासाहेबांची भूमिका मात्र Drafting Committee च्या अध्यक्ष म्हणून महत्त्वाची होती.

त्यांच्या जीवनाकडे आजच्या विद्यार्थ्याने पाहिलं तर एक वेगळा प्रश्न समोर येतो- “माझ्या अडचणी माझी ओळख ठरवणार आहेत का?” परिस्थिती कायम आपल्या control मध्ये नसते. पण आपण त्या परिस्थितीत काय शिकतो, कसं पुढे जातो आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग कशासाठी करतो, हे काही प्रमाणात आपल्या हातात असतं.

बाबासाहेबांच्या जीवनात शिक्षण हे फक्त degree मिळवण्याचं साधन नव्हतं. शिक्षणातून विचार करण्याची क्षमता, समाज समजून घेण्याची दृष्टी आणि स्वतःच्या हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण झाली. म्हणूनच त्यांच्या जीवनाची प्रेरणादायी बाजू “खूप अभ्यास करा” एवढ्यावर संपत नाही.

आजच्या भाषेत त्यांचा प्रवास एका वाक्यात सांगायचा झाला तर तो असा असेल. तुला एखाद्या दारातून आत जाऊ दिलं नाही, तर त्या दारासमोर बसून राहू नकोस; ज्ञान घे आणि पुढची दारं शोध.

पण हेही लक्षात ठेवायला हवं की प्रत्येक अडचण फक्त personal effort ने दूर होतेच असं नाही. सामाजिक आणि संस्थात्मक अडथळेही वास्तविक असतात. बाबासाहेबांच्या आयुष्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी वैयक्तिक शिक्षणासोबत सामाजिक प्रश्नांवरही काम केलं.

म्हणून त्यांच्या कथेतून मिळणारी प्रेरणा फक्त स्वतः पुढे जाण्याची नाही. स्वतः शिकताना समाजातील इतर लोकांनाही शिकण्याची आणि पुढे जाण्याची संधी मिळावी, हा विचारही त्यांच्या सार्वजनिक जीवनात दिसतो.

तात्पर्य

या इतिहासातून आपल्याला शिकता येतं की अडथळे आले म्हणून शिकणं थांबवणं हा एकमेव पर्याय नाही. शिक्षण म्हणजे फक्त marks किंवा degree नाही; ते आपल्याला प्रश्न विचारायला, परिस्थिती समजून घ्यायला आणि स्वतःचे निर्णय विचारपूर्वक घ्यायला मदत करतं. बाबासाहेबांच्या जीवनातून आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट दिसते. स्वतःची प्रगती करताना समाजातील मोठ्या प्रश्नांकडेही पाहता येतं. आपल्या हातात असलेल्या शिक्षणाचा उपयोग फक्त स्वतःपुरता न ठेवता त्यातून इतरांसाठी काही चांगलं निर्माण करणं हीदेखील मोठी गोष्ट आहे.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या… सत्य शोधा, नवं शिका आणि दररोज जगाकडे बघण्याचा एक नवा दृष्टिकोन मिळवा!

हेही वाचा👇

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: शिक्षणापासून संविधानापर्यंतचा एका जिद्दी माणसाचा जीवनप्रवास