एखाद्या मुलाला लहानपणी शाळेत बसायलाही नीट जागा मिळत नाही, पाणी प्यायचं असेल तर दुसऱ्याची वाट पाहावी लागते, आणि त्याच मुलाने पुढे जाऊन जगातील नामांकित विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घ्यावं, अर्थशास्त्र आणि कायद्याचा सखोल अभ्यास करावा, सामाजिक प्रश्नांवर देशभर बोलावं आणि स्वतंत्र भारताच्या संविधानाच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावावी- ही गोष्ट ऐकायला आजही एखाद्या चित्रपटासारखी वाटते.

पण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनप्रवास असा काही एका दिवसात बदललेला नाही. त्यांच्या आयुष्यात एकामागून एक अडचणी येत गेल्या आणि त्याच वेळी त्यांनी शिक्षण, वाचन, विचार आणि संघटन यांना आपली ताकद बनवलं. त्यामुळे बाबासाहेबांची गोष्ट फक्त एका नेत्याची biography नाही; ती एका अशा माणसाची गोष्ट आहे ज्याने स्वतःच्या आयुष्यात पाहिलेल्या अन्यायाला समजून घेतलं आणि त्याच प्रश्नावर आयुष्यभर काम केलं.

आधी एक गोष्ट समजून घेऊया – “बाबासाहेब” कोण?

आपण त्यांना रोजच्या बोलण्यात “बाबासाहेब आंबेडकर” म्हणतो. त्यांचं पूर्ण नाव भीमराव रामजी आंबेडकर. त्यांचा जन्म 14 एप्रिल 1891 रोजी महू येथे, त्या काळच्या Central Provinces मध्ये झाला. आजचं महू मध्य प्रदेशात आहे. ते त्यांच्या आई-वडिलांच्या चौदाव्या अपत्य होते. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे सैन्यात सुबेदार पदावर होते. कुटुंबाची मुळं महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंबवडे गावाशी जोडलेली होती.

“बाबासाहेब” हा त्यांचा जन्मापासूनचा नावाचा भाग नव्हता. तो त्यांना आदराने वापरला जाणारा संबोधन होता आणि पुढे तेच नाव इतकं रूढ झालं की आज “डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर” म्हटलं की वेगळं सांगायची गरजच पडत नाही. सरकारी आणि इतर अधिकृत स्रोतही त्यांना “बाबासाहेब” म्हणून लोकप्रिय असल्याचं नमूद करतात. मात्र, “नेमक्या अमुक दिवशी किंवा अमुक व्यक्तीने त्यांना बाबासाहेब हे नाव दिलं” असा ठोस, सर्वमान्य प्राथमिक पुरावा उपलब्ध नाही.

आणखी एक interesting गोष्ट म्हणजे त्यांच्या आडनावाबद्दलही वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या जातात. Columbia च्या Ambedkar timeline मध्ये त्यांच्या कुटुंबाचं मूळ आडनाव सकपाळ असल्याचं आणि त्यांच्या मूळ गावावरून अंबावडेकर हे नाव वापरलं जात असल्याचं नमूद आहे. त्याच स्रोतामध्ये शाळेतील एका “आंबेडकर” आडनावाच्या शिक्षकाने भीमरावांबद्दल आपुलकी दाखवून त्यांच्या नावाच्या नोंदीत आंबेडकर हे आडनाव वापरल्याची कथा दिली आहे. मात्र या घटनेबद्दल इतर ठिकाणी वेगवेगळ्या मते आढळतात. त्यामुळे THE FACT BITES वर आपण हे “नक्की असंच घडलं” म्हणून न सांगता एक प्रचलित historical account म्हणून मांडणं जास्त योग्य आहे.

शाळेतला भीमराव: इथूनच गोष्ट वेगळी वळते

लहानपणी भीमरावांसाठी शिक्षण म्हणजे फक्त पुस्तकं वाचण्याचा विषय नव्हता. शाळेच्या दारातच समाजाने त्यांना एक वेगळी जागा दाखवून दिली होती. Columbia च्या historical timeline नुसार, साताऱ्यातील शाळेत ते अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या मुलांपैकी एक होते आणि त्यांना इतर मुलांपासून वेगळं बसवलं जात असे. काही अनुभव तर इतके विचित्र होते की आजच्या मुलाला ते सांगितले तर “असं खरंच होत होतं का?” असा प्रश्न पडावा.

उदाहरणार्थ, शाळेतील पाण्याचा प्रश्न. त्या काळात अशा मुलांना स्वतःहून पाणी घेण्याची अनुमति नसे. पाणी देण्यासाठी शाळेतील peon उपलब्ध असेल तर पाणी मिळायचं; तो नसेल तर मुलाला तहान लागली तरी पाणी मिळत नसे. शिक्षकाकडूनही नेहमीच समान वागणूक मिळत नसे. एका आठवणीच्या वर्णनानुसार, मुलांना वेगळ्या जागी बसवलं जात असे आणि शिकवताना त्यांच्याशी थेट संपर्क टाळला जात असे.

आणखी एक प्रसंग सांगितला जातो- वर्गात फळ्यावर उदाहरण सोडवण्यासाठी भीमरावांना बोलावण्यात आलं. ते उठून फळ्याकडे जाऊ लागले, पण काही मुलांनी तिथे ठेवलेले डबे बाजूला फेकले, कारण भीमरावांनी डब्यांना स्पर्श केला तर ते “अपवित्र” होतील अशी त्यांची समजूत होती. हा प्रसंग फक्त एका मुलाच्या अपमानाचा नव्हता. भीमरावांसारख्या हुशार मुलाला शिकायचं होतं, पण त्याच वेळी समाज त्याला सतत सांगत होता की “तू इतरांसारखा नाहीस.”

इथेच बाबासाहेबांच्या आयुष्याची एक मोठी गोष्ट दिसायला लागते. अडचण आली म्हणून त्यांनी शिक्षण सोडलं नाही. उलट शिक्षणच आपल्याला या परिस्थितीतून बाहेर काढू शकतं, हा विचार त्यांच्या आयुष्यात हळूहळू मजबूत होत गेला.

1907: एक छोटा वाटणारा, पण मोठा टप्पा

आज आपण दहावी पास होणं ही नेहमीची गोष्ट मानतो. पण 1907 च्या भारतात, विशेषतः अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या समाजातील एका मुलाने मेट्रिक्युलेशन (Matriculation) परीक्षा पास होणं ही साधी गोष्ट नव्हती. भीमरावांनी 1907 मध्ये मेट्रिक्युलेशन (Matriculation) परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि पुढे एल्फिन्स्टन महाविद्यालय (Elphinstone College) मध्ये प्रवेश घेतला. सरकारी नोंदीनुसार १९१२ किव्हा १९१३ मध्ये त्यांनी मुंबई विद्यापीठाशी (Bombay University) संलग्न असलेल्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून ‘राज्यशास्त्र’ (Political Science) आणि ‘अर्थशास्त्र’ (Economics) या दोन प्रमुख विषयांमध्ये बी.ए. (B.A.) ची पदवी यशस्वीरीत्या पूर्ण केली

त्यांच्या शिक्षणात एक गोष्ट कायम दिसते- ते फक्त परीक्षा पास करण्यापुरते शिकत नव्हते. अर्थशास्त्र, इतिहास, समाजशास्त्र, राजकारण, कायदा, धर्म, मानवसमाज अशा वेगवेगळ्या विषयांकडे त्यांचा ओढा होता. पुढे त्यांच्या विचारांमध्ये हा व्यापक अभ्यास सतत दिसतो. म्हणजे आजच्या भाषेत सांगायचं तर ते एका subject मध्ये अडकून राहिलेले विद्यार्थी नव्हते; त्यांना “समाज असा का आहे?” हा मोठा प्रश्न पडला होता आणि त्याचं उत्तर वेगवेगळ्या विषयांमधून शोधायचं होतं.

मग कोलंबिया विद्यापीठ (Columbia University) पर्यंत हा मुलगा पोहोचला कसा?

इथून बाबासाहेबांच्या आयुष्यातला एक जबरदस्त अध्याय सुरू होतो.

1913 मध्ये बरोडा संस्थानच्या महाराजांकडून मिळालेल्या scholarship च्या मदतीने भीमराव अमेरिकेतील Columbia University मध्ये गेले. तेव्हा त्यांचं वय फक्त 22 वर्षांच्या आसपास होतं. विचार करा- एकीकडे भारतात जातीय भेदभावामुळे शाळेत पाणी मिळणंही प्रश्न होता, आणि काही वर्षांनी हाच तरुण न्यूयॉर्क (New York) मधील कोलंबिया विद्यापीठ (Columbia University) मध्ये जाऊन उच्च शिक्षण घेत होता.

Columbia मध्ये त्यांनी फक्त एक-दोन विषय घेऊन अभ्यास केला नाही. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एकाच विषयापुरते मर्यादित नव्हते. कोलंबिया विद्यापीठाच्या अधिकृत शैक्षणिक नोंदींवरून (Coursework Records) दिसून येते की, त्यांनी जगातील सर्वात प्रगत विषयांचा सखोल अभ्यास केला होता. हे पाहिलं की बाबासाहेबांचा अभ्यास किती रुंद होता याची कल्पना येते.

त्यांच्या अभ्यासक्रमात पुढील विषयांचा समावेश होता:

• राज्यशास्त्र व राजकारण (Politics): ३ कोर्सेस

1915 मध्ये त्यांनी Columbia मध्ये M.A. पूर्ण केला. 1916 मध्ये त्यांनी “Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development” या विषयावर सेमिनार पेपर सादर केला. म्हणजे जातिव्यवस्थेचा प्रश्न हा त्यांच्या आयुष्यात नंतर अचानक आलेला political विषय नव्हता; त्याचा अभ्यास ते खूप आधीपासून शैक्षणिक पातळीवर करत होते. Columbia ने त्यांना 1927 मध्ये Ph.D. पदवी दिली.

बाबासाहेबांच्या शिक्षणाची छोटी timeline

Columbia नंतर London… पण इथली गोष्ट अजून संपलेली नव्हती

1916 मध्ये भीमराव London ला गेले. तिथे त्यांनी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (London School of Economics) मध्ये अर्थशास्त्रचा अभ्यास सुरू केला आणि Gray’s Inn मध्ये कायद्याचं शिक्षण घेतलं. पण scholarship ची मुदत संपल्यामुळे त्यांना 1917 मध्ये भारतात परतावं लागलं आणि शिक्षण पूर्ण झालं नव्हतं.

आणि भारतात परतल्यावर एक विचित्र गोष्ट घडली. परदेशात Columbia सारख्या ठिकाणी त्यांनी अभ्यासक म्हणून आयुष्य अनुभवलेलं होतं. पण भारतात परतल्यावर जातीय भेदभावाचा प्रश्न पुन्हा त्यांच्या समोर उभा राहिला. बरोडा संस्थानच्या सेवेत असताना राहण्यासाठी घर मिळवणंही अवघड झालं. म्हणजे शिक्षणाने त्यांना जग दाखवलं होतं, पण भारतात परतल्यावर समाजाची जुनी भिंत अजून तिथेच उभी होती.

याच अनुभवामुळे त्यांचा संघर्ष फक्त “मला शिक्षण हवं” इथपर्यंत राहिला नाही. प्रश्न आता मोठा झाला- ज्याला समाज माणूस म्हणून समान जागा देत नाही, त्याला समान हक्क मिळवून देण्यासाठी काय बदलायला हवं?

शिक्षण संपलं, पण बाबासाहेबांचं खरं काम इथून सुरू झालं

1920 मध्ये त्यांनी पुन्हा London गाठलं. आर्थिक मदतीसाठी त्यांना वेगवेगळ्या स्रोतांचा आधार घ्यावा लागला; Supreme Court च्या historical account नुसार छत्रपती शाहू महाराज यांची आर्थिक मदत, मित्राकडून घेतलेलं कर्ज आणि स्वतःची बचत यामुळे ते शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी परत जाऊ शकले.

London मध्ये त्यांनी आपला अभ्यास पूर्ण करण्यावर पुन्हा जोर दिला. 1921 मध्ये M.Sc. (Economics) मिळालं. त्यानंतर “The Problem of the Rupee” या विषयावरील शोधप्रबंध (thesis) वर काम करून 1923 मध्ये D.Sc. (Economics) मिळवलं आणि त्याच काळात ते Bar मध्ये call झाले. London School of Economics च्या historical account नुसार D.Sc. नोव्हेंबर 1923 मध्ये प्रदान करण्यात आला.

म्हणजे त्यांच्या शिक्षणाची ही यादी फक्त impressive दिसण्यासाठी नाही. त्यामागे एक pattern होता- Economics समजून घेणं, Law समजून घेणं, समाजशास्त्र समजून घेणं आणि मग त्या ज्ञानाचा वापर समाजातील प्रत्यक्ष समस्यांवर करणं.

“शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा” – विचारांपासून चळवळीपर्यंत

भारतामध्ये परतल्यावर बाबासाहेबांनी कायदा आणि शिक्षण याबरोबरच सामाजिक संघटनाचं काम सुरू केलं. 1924 मध्ये त्यांनी बहिष्कृत हितकारिणी सभा स्थापन केली. उद्देश होता शिक्षणाचा प्रसार, सामाजिक सुधारणा आणि वंचित समाजाला संघटित करणं.

1920 मध्ये त्यांनी ‘मूकनायक’ हे मराठी साप्ताहिक सुरू केलं होतं. “मूकनायक”, म्हणजे ज्यांचा आवाज ऐकू येत नाही त्यांच्यासाठी बोलणारा. त्या काळात वर्तमानपत्र हे आजच्या Instagram किंवा YouTube सारखं सहज उपलब्ध माध्यम नव्हतं. त्यामुळे स्वतःचं वृत्तपत्र सुरू करणं म्हणजे फक्त लेख छापणं नव्हतं; त्यातून लोकांना आपला प्रश्न स्वतःच्या भाषेत मांडण्याची जागा मिळत होती.

याच काळात बाबासाहेबांचा एक वेगळा पैलू दिसतो. ते फक्त “अन्याय झाला” असं सांगत बसले नाहीत. त्यांनी लोकांना शिक्षण घ्या, संघटित व्हा आणि स्वतःच्या हक्कांसाठी उभे रहा असा विचार दिला. त्यांना माहीत होतं की एखाद्या समाजाची परिस्थिती बदलायची असेल तर फक्त दुसऱ्याने दया दाखवून काम भागणार नाही.

महाड: पाण्याचा प्रश्न होता, पण लढा त्यापेक्षा मोठा होता

1927 मध्ये महाडमध्ये झालेला सत्याग्रह बाबासाहेबांच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

महाडच्या चवदार तळ्यावर सार्वजनिक पाणी वापरण्याचा अधिकार हा त्या काळात अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या लोकांसाठी प्रत्यक्षात उपलब्ध नव्हता. बाबासाहेबांनी या प्रश्नाला फक्त पाण्याचा प्रश्न म्हणून पाहिलं नाही. सार्वजनिक ठिकाणी माणसाला समान हक्क असायला हवा, हा त्यामागचा मोठा मुद्दा होता.

महाडमध्ये बाबासाहेबांच्या नेतृत्वाखाली लोक तळ्याकडे गेले आणि त्यांनी पाणी घेतलं. ऐकायला हा छोटासा प्रसंग वाटतो- “तळ्यातून पाणी घेतलं.” पण त्या काळच्या सामाजिक परिस्थितीत तो साधा पाण्याचा घोट नव्हता. “हे पाणी आमचंही आहे” असं प्रत्यक्ष कृतीतून सांगणारा तो संघर्ष होता.

यानंतर तणाव निर्माण झाला आणि चवदार तळ्याच्या “शुद्धीकरणा”सारख्या गोष्टी करण्यात आल्या. यामुळे प्रश्न अजून स्पष्ट झाला- प्रश्न पाण्याचा किती आणि माणसाला समान मानण्याचा किती? महाडच्या संघर्षामुळे बाबासाहेबांच्या सामाजिक चळवळीला एक वेगळी दिशा आणि व्यापक सार्वजनिक लक्ष मिळालं.

महाडनंतर बाबासाहेबांनी जातव्यवस्थेवर फक्त भाषणातून नाही तर लेखनातूनही कठोर टीका केली. 1927 च्या पुढील महाड परिषदेत मनुस्मृती दहनाचा कार्यक्रम झाला. हा प्रसंग आजही त्यांच्या सामाजिक संघर्षाच्या इतिहासातील वादग्रस्त आणि चर्चेचा भाग आहे. त्याचा अर्थ समजून घेताना त्या काळातील जातीय विषमता आणि बाबासाहेबांचा त्यावरील मूलभूत विरोध लक्षात घेणं गरजेचं आहे.

मंदिराचा दरवाजा आणि समानतेचा प्रश्न

महाडनंतर बाबासाहेबांचा संघर्ष वेगवेगळ्या सार्वजनिक आणि धार्मिक जागांमधील भेदभावाविरुद्ध पुढे गेला. नाशिकमधील काळाराम मंदिर आंदोलन हा त्यातील महत्त्वाचा टप्पा होता. मंदिरात प्रवेशाचा प्रश्न फक्त धार्मिक प्रवेशाचा नव्हता; समाजात कोणाला समान माणूस मानलं जातं आणि कोणाला बाहेर ठेवलं जातं, हा त्यामागचा मोठा प्रश्न होता. भारत सरकारच्या आंबेडकर बायोग्राफीमध्येही काळाराम टेम्पल मूव्हमेंटचा उल्लेख आढळतो.

बाबासाहेबांच्या चळवळीची एक खास गोष्ट इथे दिसते- ते प्रत्येक प्रश्नामागचा मूळ हक्क शोधत होते. पाणी असो, मंदिर असो, शिक्षण असो किंवा राजकीय प्रतिनिधित्व असो; त्यांना प्रश्न असा होता की “माणूस म्हणून समान हक्क आहे की नाही?”

मग बाबासाहेब फक्त समाजसुधारक होते का?

नाही. आणि इथेच त्यांचा जीवनप्रवास अजून interesting होतो.

ते अर्थशास्त्रज्ञ होते, वकील होते, शिक्षक होते, लेखक होते, पत्रकार होते, राजकीय नेते होते आणि सामाजिक प्रश्नांवर काम करणारे विचारवंत होते. १९२६ मध्ये ते बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिलचे नॉमिनेटेड मेंबर झाले. पुढे त्यांनी इंडिपेंडंट लेबर पार्टी (Independent Labour Party) स्थापन केली आणि कामगार, शेतकरी आणि वंचित समाजाच्या प्रश्नांवरही राजकारणात भूमिका घेतली.

1930 ते 1932 या काळात त्यांनी लंडन मधील राउंड टेबल कॉन्फरन्सेस मध्ये त्यांनी सहभाग घेतला. इथे त्यांचा संघर्ष फक्त सामाजिक पातळीवर नव्हता; आता प्रश्न असा होता की भविष्यातील भारताच्या राजकीय व्यवस्थेत वंचित समाजाला प्रतिनिधित्व आणि संरक्षण कसं मिळणार? हा विषय ते देशाच्या राजकीय चर्चेच्या मध्यभागी घेऊन गेले.

1932: गांधीजी, बाबासाहेब आणि पुणे करार (Poona Pact)

1932 मधील पुणे करार हा भारतीय इतिहासातील अत्यंत चर्चेचा प्रसंग आहे. या घटनेत गांधीजी आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यातील राजकीय मतभेद, Depressed Classes च्या प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न आणि ब्रिटिश सरकारच्या electoral arrangements चा संदर्भ होता.

बाबासाहेब स्वतंत्र मतदारसंघाच्या प्रश्नावर ठाम भूमिका घेत होते. पुढे झालेल्या चर्चेनंतर 24 सप्टेंबर 1932 रोजी Poona Pact झाला. या करारात separate electorate ऐवजी joint electorate च्या चौकटीत Depressed Classes साठी reserved seats वाढवण्याची व्यवस्था करण्यात आली.

या घटनेकडे आज फक्त “कोण जिंकलं, कोण हरलं” अशा दोन ओळींत पाहिलं तर इतिहास खूपच छोटा करून पाहिला जातो. प्रत्यक्षात हा प्रश्न प्रतिनिधित्व, राजकीय हक्क आणि वंचित समाजाच्या भविष्यातील स्थानाशी जोडलेला होता. म्हणूनच बाबासाहेबांच्या जीवनात Poona Pact हा फक्त एक राजकीय करार नसून त्यांच्या राजकीय विचारांच्या प्रवासातील महत्त्वाचा turning point होता.

जातीनिर्मूलन “Annihilation of Caste” – भाषण नाकारलं, पण पुस्तक जन्माला आलं

1936 मध्ये बाबासाहेबांना लाहोर मधील ‘जात-पात तोडक मंडळ’ या संस्थेने भाषणासाठी आमंत्रित केलं होतं. पण त्यांनी तयार केलेल्या भाषणातील विचार संस्थेला खूप कठोर वाटले आणि अखेर त्यांना भाषण देण्याचं आमंत्रण मागे घेण्यात आलं.

इथे बाबासाहेबांनी थांबायचं ठरवलं नाही. त्यांनी तयार केलेलं भाषणच पुस्तकाच्या रूपात प्रकाशित केलं- Annihilation of Caste.

ही घटना मला बाबासाहेबांच्या स्वभावाचा एक महत्त्वाचा भाग दाखवते. एखादं व्यासपीठ बंद झालं म्हणून विषय बंद झाला नाही. उलट, “ठीक आहे, भाषण ऐकायचं नसेल तर पुस्तक वाचा,” अशा प्रकारे त्यांचा विचार आणखी मोठ्या लोकांपर्यंत पोहोचला.

1935 मध्ये त्यांनी हिंदूइझम (Hinduism) सोडण्याचा निर्णय जाहीर केला होता आणि पुढील काही वर्षांत त्यांनी बुद्धिझम (Buddhism) कडे गंभीरपणे पाहायला सुरुवात केली. हा निर्णय अचानक आलेला नव्हता; तो त्यांच्या दीर्घ सामाजिक आणि वैचारिक प्रवासाचा भाग होता.

संविधानाचा काळ: आता बाबासाहेबांसमोर वेगळाच प्रश्न होता

1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाला. देशासमोर एक मोठं काम उभं होतं- नव्या देशासाठी संविधान तयार करणं.

29 ऑगस्ट 1947 रोजी Constituent Assembly ने मसुदा समिती (Drafting Committee) स्थापन केली आणि त्या समितीचे अध्यक्ष (Chairman) म्हणून डॉ. बी. आर. आंबेडकर यांची निवड झाली. समितीत अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, एन. गोपाळस्वामी अय्यंगार, के. एम. मुन्शी, सय्यद मोहम्मद सादुल्ला, बी. एल. मित्तर आणि डी. पी. खेतान या कायदेतज्ज्ञांचा समावेश होता.

इथे एक गोष्ट खूप महत्त्वाची आहे.

आपण अनेकदा सहज म्हणतो, “बाबासाहेबांनी भारताचं संविधान लिहिलं.” पण इतिहास थोडा अधिक तपशीलात पाहिला तर चित्र मोठं आहे. Constituent Assembly च्या विविध समित्यांनी आधी अनेक विषयांवर निर्णय घेतले होते. घटनात्मक सल्लागार बी. एन. राव (Constitutional Adviser B. N. Rau) यांनी संविधानाचा एक प्रारंभिक मसुदा (Draft) तयार केला होता. त्यावर सखोल विचारमंथन करून मसुदा समितीने (Drafting Committee) त्या निर्णयांच्या आधारे संविधानाला अंतिम, कायदेशीर आणि परिपूर्ण मसुदा स्वरूप दिले. या प्रक्रियेत मुख्य मसुदा लेखक एस. एन. मुखर्जी (Chief Draftsman S. N. Mukherjee) आणि त्यांच्या त्यांच्या सहकाऱ्यांचाही (Team) अत्यंत मोलाचा वाटा होता.

स्वतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान सभेतील आपल्या ऐतिहासिक भाषणात बी. एन. राव, मसुदा समिती, एस. एन. मुखर्जी आणि संपूर्ण कर्मचारी वर्गाच्या (Staff) योगदानाचा अत्यंत आदराने आणि स्पष्टपणे गौरव केला.

म्हणून बाबासाहेबांची भूमिका कमी होत नाही; उलट त्यांची खरी भूमिका अधिक अचूकपणे समजते. ते Drafting Committee चे अध्यक्ष होते आणि मसुदा संविधान सभा (Assembly) समोर मांडण्याची, त्यावर चर्चा करताना तरतुदी समजावून सांगण्याची आणि बदलांच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर होती. 4 नोव्हेंबर 1948 रोजी त्यांनी Draft Constitution Assembly समोर मांडला. त्या वेळी संविधानाच्या मसुद्यात (Draft) ३१५ कलमे आणि ८ परिशिष्टे (Schedules) समाविष्ट होती.

संविधान तयार करणं म्हणजे एखाद्या टेबलवर बसून दोन-चार दिवसात पुस्तक लिहिणं नव्हतं. विविध समित्यांचे अहवाल, संविधान सभेतील सखोल चर्चा आणि मांडण्यात आलेल्या हजारो दुरुस्त्या, कायदेशीर भाषा, केंद्र-राज्य संबंध, मूलभूत अधिकार, अल्पसंख्याकांचे हक्क, सामाजिक न्याय अशा असंख्य विषयांवर चर्चा होत होती. मसुदा समिती (Drafting Committee) ला वेगवेगळ्या मतांना कायदेशीर भाषेत बसवण्याचं काम करावं लागत होतं.

आणि म्हणूनच बाबासाहेबांच्या कायद्याच्या आणि अर्थशास्त्राच्या शिक्षणाचा इथे मोठा उपयोग झाला. त्यांचा आधीचा सगळा अभ्यास जणू या काळात एकत्र काम करत होता.

बाबासाहेब स्वतःही म्हणाले – सगळं श्रेय माझं नाही

25 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारण्याच्या आधी बाबासाहेबांनी दिलेल्या भाषणात एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली. Drafting Committee च्या कामाचं श्रेय फक्त स्वतःकडे घेण्याऐवजी त्यांनी बी. एन. राव, Drafting Committee मधील सदस्य, एस. एन. मुखर्जी आणि staff यांच्या कामाचा उल्लेख केला. त्यांनी Drafting Committee ने १४१ दिवस काम केल्याचाही उल्लेख केला.

ही गोष्ट आपल्या article मध्ये ठेवणं खूप महत्त्वाचं आहे. कारण बाबासाहेबांची भूमिका मोठी दाखवण्यासाठी इतिहास बदलण्याची गरज नाही. खरी माहितीच पुरेशी आहे.

स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा मंत्री

स्वातंत्र्यानंतर बाबासाहेब भारताच्या पहिले कायदा आणि न्याय मंत्री (Law and Justice Minister) झाले. ते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात (Cabinet) सहभागी झाले आणि संविधानाच्या ऐतिहासिक कामाबरोबरच देशाच्या कायदेविषयक महत्त्वाच्या प्रश्नांवर काम करू लागले.

पण त्यांच्या राजकीय आयुष्यात सर्व गोष्टी त्यांच्या मनासारख्या झाल्या असं नाही.

विशेषतः हिंदू संहिता विधेयक (Hindu Code Bill) हा त्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा विषय होता. महिलांच्या हक्कांशी संबंधित अनेक कायदेशीर सुधारणा या व्यापक विधेयकातून पुढे आणण्याचा प्रयत्न झाला. पण त्याला राजकीय विरोध आणि विलंबाचा सामना करावा लागला. १९५१ मध्ये बाबासाहेबांनी Cabinet मधून राजीनामा दिला. त्यांच्या राजीनाम्याच्या संदर्भात Hindu Code Bill च्या विलंबाचा मुद्दा महत्त्वाचा होता.

हा भाग बाबासाहेबांच्या जीवनाबद्दल एक वेगळी गोष्ट सांगतो- संविधानाच्या निर्मितीत मोठी भूमिका मिळाल्यानंतरही त्यांच्यासाठी प्रत्येक राजकीय लढा आपोआप जिंकला गेला नाही.

शेवटच्या काळात त्यांनी बुद्धिझम (Buddhism) का स्वीकारलं?

बाबासाहेबांनी धर्माच्या प्रश्नावर अनेक वर्ष विचार केला होता. 1935 मध्येच त्यांनी हिंदूइझम (Hinduism) सोडण्याचा निर्णय जाहीर केला होता. त्यानंतर त्यांनी Buddhism चा अभ्यास केला आणि पुढील दोन दशकांमध्ये त्यांचा विचार त्या दिशेने अधिक स्पष्ट होत गेला.

14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे त्यांनी Buddhism स्वीकारलं. त्यांच्या सोबत मोठ्या संख्येने लोकांनीही बौद्ध धर्म स्वीकारला. हा कार्यक्रम आज दीक्षाभूमीशी जोडला जातो आणि भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक मोठा प्रसंग मानला जातो.

हा निर्णय समजून घेताना फक्त “बाबासाहेबांनी धर्म बदलला” एवढं सांगून भागत नाही. त्यांच्या अनेक दशकांच्या जातिव्यवस्थेविरुद्धच्या विचारांच्या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय पाहावा लागतो. त्यांच्या शेवटच्या काळात Buddhism, सामाजिक नीतिमत्ता आणि मानवाच्या समानतेविषयीचा विचार त्यांच्या लेखनात आणि कामात सतत दिसतो.

आणि मग… 6 डिसेंबर 1956

1956 चं वर्ष बाबासाहेबांसाठी खूप कामाचं आणि त्याच वेळी आरोग्याच्या दृष्टीने कठीण होतं. त्यांनी Buddhism वर लेखन सुरू ठेवलं. त्यांच्या शेवटच्या दिवसांमध्येही ते लेखन आणि विचारांचं काम करत होते. Columbia च्या historical timeline नुसार, त्यांनी 2 डिसेंबर 1956 रोजी त्यांनी ‘द बुद्ध ऑर कार्ल मार्क्स’ (The Buddha or Karl Marx) या ऐतिहासिक ग्रंथाची हस्तप्रत (Manuscript) पूर्ण केली होती. त्यानंतर 5 डिसेंबरच्या रात्री किंवा 6 डिसेंबरच्या पहाटे दिल्लीतील निवासस्थानी झोपेत त्यांचं निधन झालं.

त्यांचा मृत्यू झाला तेव्हा त्यांचं वय 65 वर्षांचं होतं.

पण त्यांच्या आयुष्याकडे फक्त “65 वर्षांचं आयुष्य” म्हणून पाहिलं तर त्याची खरी व्याप्ती लक्षात येत नाही. एका बाजूला लहानपणी पाणी न मिळणारा मुलगा होता. दुसऱ्या बाजूला Columbia मध्ये Economics, Sociology, History, Philosophy आणि Anthropology शिकणारा विद्यार्थी होता. पुढे London मध्ये Economics आणि Law चा अभ्यास करणारा विद्वान होता. त्यानंतर भारतात परत येऊन वकिली करणारा, वर्तमानपत्र काढणारा, आंदोलन उभं करणारा, राजकारणात उतरणारा आणि शेवटी संविधानाच्या Drafting Committee चं नेतृत्व करणारा नेता होता.

हा सगळा प्रवास एका दिवसात घडलेला नव्हता. तो छोट्या छोट्या धक्क्यांमधून, अभ्यासातून, अपमानातून, संधींमधून, संघर्षातून आणि सतत शिकत राहण्याच्या सवयीमधून तयार झाला.

बाबासाहेबांच्या आयुष्यातून खरंच काय दिसतं?

बाबासाहेबांची biography वाचताना सर्वात सोपी गोष्ट म्हणजे त्यांच्या पदांची list बनवणे- वकील, अर्थशास्त्रज्ञ, मंत्री, Drafting Committee Chairman, लेखक वगैरे. पण त्यातून त्यांचा माणूस म्हणून झालेला प्रवास पूर्ण समजत नाही.

लहानपणी समाजाने त्यांना “तू वेगळा आहेस” असं सांगितलं. त्यांनी त्याला उत्तर दिलं- मी शिकेन.

शिक्षण मिळालं, परदेशात गेले. पण भारतात परतल्यावर भेदभाव पुन्हा समोर आला. त्यांनी उत्तर दिलं- हा प्रश्न फक्त माझा नाही.

महाडमध्ये पाण्याचा हक्क, मंदिर प्रवेश, राजकीय प्रतिनिधित्व, शिक्षण, कायदे आणि संविधान- प्रश्न वेगवेगळे दिसत होते, पण त्यांच्या मुळाशी एकच गोष्ट होती: माणसाला समान हक्क आणि समान प्रतिष्ठा मिळायला हवी.

आणि कदाचित म्हणूनच बाबासाहेबांचा जीवनप्रवास आजही फक्त इतिहासाच्या पुस्तकात बंद होत नाही. त्यांच्या आयुष्यातली काही परिस्थिती आज आपल्याला खूप दूरची वाटू शकते, पण शिक्षणाचं महत्त्व, स्वतः विचार करण्याची सवय, प्रश्न विचारण्याची हिंमत आणि समाजात समानतेचा प्रश्न- हे विषय अजूनही जिवंत आहेत.

बाबासाहेबांचा जीवनप्रवास – एका नजरेत

जर त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याची ही मोठी गोष्ट एका छोट्या timeline मध्ये ठेवायची झाली, तर चित्र साधारण असं दिसतं:

शेवटी बाबासाहेबांची गोष्ट एवढीच नाही…

बाबासाहेब आंबेडकरांची गोष्ट सांगताना आपण अनेकदा शेवटी दोन-चार मोठी वाक्यं लिहून article संपवतो. पण त्यांच्या आयुष्याकडे तसं पाहणं थोडं कमी पडतं.

कारण त्यांच्या आयुष्यातील खरी interesting गोष्ट ही त्यांच्या शेवटच्या पदात नाही; ती पहिल्या अडथळ्यापासून शेवटच्या दिवसापर्यंतच्या प्रवासात आहे.

साताऱ्यात वेगळं बसवलं जाणारं मूल पुढे Columbia मध्ये शिकतं. परदेशात उच्च शिक्षण घेतलेला तरुण भारतात परतल्यावर पुन्हा जातीय भेदभावाला सामोरा जातो. मग तो स्वतःपुरता प्रश्न ठेवत नाही; त्याला सामाजिक प्रश्न बनवतो. वर्तमानपत्र सुरू करतो, संस्था उभी करतो, महाडमध्ये आंदोलन करतो, राजकीय प्रतिनिधित्वावर लढतो, कायद्याचा अभ्यास वापरतो आणि शेवटी संविधानाच्या निर्मितीच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळतो.

म्हणून बाबासाहेबांचा जीवनप्रवास समजून घेताना एक गोष्ट नक्की लक्षात येते- त्यांच्या हातात सुरुवातीपासून सत्ता नव्हती; पण त्यांच्या हातात पुस्तक होतं, प्रश्न विचारण्याची सवय होती आणि शिकत राहण्याची तयारी होती. त्या सगळ्यांनी मिळून त्यांचा प्रवास तयार केला.

आणि कदाचित म्हणूनच बाबासाहेबांची biography ही फक्त “एका महान व्यक्तीची माहिती” म्हणून वाचण्यापेक्षा एका माणसाने आपल्या काळाशी कशी झुंज दिली, हे समजून घेण्यासाठी वाचावी अशी गोष्ट आहे.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.