आपण वेगवेगळ्या लोकांसोबत वेगळं का वागतो? Psychology काय सांगतं?

कधी मित्रांसोबत बसल्यावर आपण इतके मोकळे होतो की वेळ कसा जातो हेच कळत नाही. भरपूर गप्पा, मस्करी, टोमणे, कधी कुणाची खिल्ली तर कधी स्वतःचीच मजा आपण काहीही फार विचार न करता बोलत असतो. पण त्याच माणसाला एखाद्या नवीन व्यक्तीसमोर बसवलं तर बोलण्याची पद्धत अचानक बदलते. शब्द जपून वापरले जातात, शरीराची ठेवण बदलते आणि समोरच्याला आपल्याबद्दल काय वाटेल याचाही विचार मनात येतो. घरात आई-बाबांसमोर काही गोष्टी अगदी सहज बोलल्या जातात, तर काही भावना मात्र त्यांच्यापासूनही लपवल्या जातात. अशावेळी मनात एक प्रश्न येणं अगदी स्वाभाविक आहे आपण वेगवेगळ्या लोकांसोबत वेगळं का वागतो?

याचा अर्थ असा अजिबात नाही की माणूस प्रत्येक वेळी खोटं वागत असतो. उलट, माणसाच्या सामाजिक जीवनात अशी बदलणारी वागणूक बऱ्याच अंशी सामान्य आहे. मानसशास्त्र (Psychology) सांगतं की आपलं वर्तन फक्त आपल्या व्यक्तिमत्त्वावर (Personality) अवलंबून नसतं; आपण कोणासोबत आहोत, परिस्थिती काय आहे आणि त्या परिस्थितीत आपल्याकडून कोणत्या प्रकारच्या वर्तनाची अपेक्षा आहे, याचाही त्यावर परिणाम होतो. संशोधनात सामाजिक परिस्थितीमुळे माणसाच्या भावनांच्या बाह्य अभिव्यक्तीत बदल होऊ शकतो, हेही दिसून आलं आहे.

आपलं वागणं परिस्थितीनुसार का बदलतं?

माणूस ज्या वातावरणात असतो, त्या वातावरणाचे काही न बोललेले नियम असतात. मित्रांच्या गटात मोठ्याने हसणं, मध्येच विनोद करणं किंवा समोरच्याची मजा घेणं सहज चालतं; पण एखाद्या औपचारिक बैठकीत (Formal Meeting) तेच वागणं योग्य वाटेलच असं नाही. तिथे बोलताना शब्दांची निवड, आवाजाचा सूर आणि चेहऱ्यावरचे भाव याकडे जास्त लक्ष दिलं जातं. म्हणजे व्यक्तीच्या आतली संपूर्ण personality प्रत्येक वेळी बदलत नाही; बदलतो तो त्या personality चा बाहेर दिसणारा भाग. सामाजिक परिस्थिती आणि व्यक्तीची वैशिष्ट्यं दोन्ही मिळून वर्तन तयार करतात, असं personality आणि social behavior वरील संशोधनातून दिसतं.

याचा साधा अनुभव जवळजवळ प्रत्येकाला असतो. एखादा मुलगा आपल्या जिवलग मित्रांसमोर खूप बोलका असू शकतो, पण नवीन वर्गात पहिल्या काही दिवसांत शांत राहू शकतो. एखादी व्यक्ती घरी पटकन राग व्यक्त करत असेल, पण कामाच्या ठिकाणी तोच राग आवरून शांतपणे बोलत असेल. याचा अर्थ घरातला माणूसच खरा आणि बाहेरचा खोटा, असा सरळ निष्कर्ष काढणं योग्य नाही. वेगवेगळ्या ठिकाणी माणूस स्वतःची वेगवेगळी बाजू दाखवतो, कारण प्रत्येक नात्याची जवळीक, अपेक्षा आणि सामाजिक परिस्थिती वेगळी असते.

मग यात Self-Monitoring कुठे येतं?

याच गोष्टीला समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्रात Self-Monitoring ही संकल्पना महत्त्वाची ठरते. अगदी सोप्या भाषेत सांगायचं तर, सामाजिक परिस्थितीत आपण स्वतःचं वर्तन, बोलण्याची पद्धत आणि समोरच्या व्यक्तीच्या प्रतिक्रिया किती बारकाईने पाहतो, याच्याशी self-monitoring संबंधित आहे. काही लोकांना समोरच्या वातावरणातील सामाजिक संकेत (Social Cues) पटकन जाणवतात आणि ते त्यानुसार आपली वागण्याची पद्धत बदलतात. काही लोक मात्र अशा संकेतांकडे तुलनेने कमी लक्ष देतात आणि वेगवेगळ्या परिस्थितीत त्यांचं वर्तन अधिक स्थिर राहू शकतं.

उदाहरण घ्या. एखाद्या व्यक्तीला नवीन लोकांमध्ये गेल्यावर लगेच जाणवतं की इथे कोणत्या विषयावर बोलणं योग्य आहे, कोणत्या गोष्टी टाळलेल्या बऱ्या आणि समोरचा माणूस आपल्या बोलण्यावर कशी प्रतिक्रिया देतोय. त्यानुसार ती व्यक्ती आपली बोलण्याची शैली बदलते. दुसरी व्यक्ती मात्र “मी जसा आहे तसाच” या पद्धतीने वागत राहू शकते. दोन्ही प्रकारचं वर्तन दिसू शकतं. संशोधनानुसार self-monitoring मध्ये व्यक्तींच्या सामाजिक संकेतांकडे लक्ष देण्याच्या आणि परिस्थितीनुसार expressive behavior बदलण्याच्या प्रवृत्तीत फरक आढळतो.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. वेगळ्या लोकांसोबत वेगळं वागणं आणि स्वतःची पूर्ण personality बदलणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. परिस्थितीनुसार आवाज कमी-जास्त करणं, एखाद्या व्यक्तीसमोर जास्त formal राहणं किंवा जवळच्या व्यक्तीसमोर मन मोकळं करणं हा सामान्य सामाजिक adjustment चा भाग असू शकतो. मात्र एखादी व्यक्ती प्रत्येक group मध्ये स्वीकारली जाण्यासाठी स्वतःच्या मूलभूत मूल्यांच्या (Core Values) पूर्णपणे विरुद्ध वागत असेल, तर तो वेगळा प्रश्न आहे.

“तो माझ्यासोबत वेगळा आणि बाकीच्यांसोबत वेगळा” असं का वाटतं?

हा अनुभव नात्यांमध्ये विशेषतः जास्त जाणवतो. एखादी व्यक्ती एकट्यात खूप शांत आणि प्रेमळ असते, पण मित्रांच्या group मध्ये गेल्यावर तिचं बोलणं, विनोद करण्याची पद्धत आणि अगदी शरीराची हालचालसुद्धा बदलते. बाहेरून पाहणाऱ्या माणसाला हे विरोधाभासी वाटू शकतं. पण त्या व्यक्तीला वेगवेगळ्या लोकांसमोर स्वतःची वेगवेगळी बाजू दाखवणं नैसर्गिक वाटत असू शकतं.

यामध्ये “समोरचा मला कसं पाहतो?” हा विचारही भूमिका बजावतो. नवीन व्यक्तीसमोर पहिल्यांदा भेटताना आपली प्रतिमा (Impression) चांगली राहावी अशी इच्छा असते. शिक्षकांसमोर आदर दाखवण्याची गरज असते. मित्रांसमोर मात्र acceptance आधीच असू शकतं, त्यामुळे स्वतःला control करण्याची गरज कमी जाणवू शकते. Self-monitoring वरील संशोधनात impression management आणि सामाजिक परिस्थितीत इतरांच्या वर्तनाचा संकेत म्हणून वापर यांचाही संबंध अभ्यासला गेला आहे.

याच कारणामुळे एकाच व्यक्तीचं वागणं वेगवेगळ्या ठिकाणी पाहिलं तर आपल्याला जणू वेगवेगळे “माणूस” दिसतात. पण प्रत्यक्षात त्या सगळ्या भूमिका (Roles) एकाच व्यक्तीच्या असू शकतात. मुलगा घरात एक भूमिका निभावतो, मित्रांमध्ये दुसरी, कामाच्या ठिकाणी तिसरी आणि अनोळखी लोकांसमोर चौथी. हे सगळं असणं म्हणजे व्यक्तिमत्त्व बनावट आहे, असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी त्या परिस्थितीचा विचार करणं गरजेचं आहे.

आपण सगळेच असे असतो का?

हो, पण प्रत्येक जण सारख्या प्रमाणात नाही. काही लोक परिस्थितीनुसार खूप पटकन स्वतःला जुळवून घेतात, तर काही लोक जवळजवळ सगळीकडे एकाच पद्धतीने बोलतात आणि वागतात. संशोधनात self-monitoring हा व्यक्तींमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात दिसणारा फरक म्हणून अभ्यासला गेला आहे. काही लोक सामाजिक संकेतांकडे जास्त लक्ष देतात आणि त्यांच्या बाह्य वर्तनात परिस्थितीनुसार अधिक बदल दिसू शकतो; काही लोकांच्या वर्तनात तुलनेने अधिक सातत्य दिसू शकतं.

म्हणूनच “मी प्रत्येकासोबत वेगळा असतो म्हणजे माझ्यात काहीतरी चुकीचं आहे” असं समजण्याचं कारण नाही. त्याच वेळी “प्रत्येक परिस्थितीत स्वतःला बदलणं म्हणजे social intelligence” असंही सरसकट म्हणता येणार नाही. संशोधन स्वतः self-monitoring ला एक साधी “चांगली” किंवा “वाईट” गोष्ट म्हणून मांडत नाही; त्याचा संबंध सामाजिक वर्तन, personality आणि परिस्थिती यांच्याशी वेगवेगळ्या प्रकारे पाहिला जातो.

मग आपण खरे कोण?

हा प्रश्न थोडा खोल आहे. कारण माणसाची personality म्हणजे फक्त तो एकट्याने असताना कसा वागतो एवढंच नसतं. इतर लोकांशी संबंध, परिस्थिती, सामाजिक भूमिका आणि त्या क्षणी असलेली भावना यांचाही आपल्या वर्तनावर प्रभाव पडतो. म्हणून मित्रांसोबत हसणारा, घरी शांत राहणारा आणि अनोळखी लोकांसमोर जपून बोलणारा माणूस यापैकी एकच “खरा” आहे आणि बाकीचे बनावट आहेत, असं म्हणणं फारच सोपं करून पाहणं होईल.

खरं आव्हान तेव्हा निर्माण होतं जेव्हा बाहेरचं वागणं आणि आतली मूल्यं यांच्यात सतत मोठी दरी निर्माण होते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती फक्त स्वीकार मिळावा म्हणून प्रत्येक group मध्ये आपली मतं, मर्यादा आणि मूल्यं बदलत राहिली, तर तिला स्वतःबद्दलच गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. पण एखादी व्यक्ती फक्त परिस्थितीनुसार बोलण्याची पद्धत बदलत असेल, कुठे गंभीर, कुठे मजेशीर, कुठे शांत आणि कुठे मोकळी, तर ते मानवी सामाजिक वर्तनाचा सामान्य भाग असू शकतं.

म्हणून पुढच्या वेळी “हा माणूस माझ्यासोबत असा आणि दुसऱ्यांसोबत तसा का?” असा प्रश्न पडला, तर लगेच त्याला खोटारडा किंवा दोन तोंडाचा ठरवण्यापेक्षा परिस्थितीचा विचार करणं अधिक योग्य ठरेल. समोरची व्यक्ती कोण आहे, नातं किती जवळचं आहे, तिथे सामाजिक नियम काय आहेत आणि त्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल इतरांनी काय विचार करावा असं वाटतं, या सगळ्यांचा वर्तनावर परिणाम होऊ शकतो. Psychology आपल्याला माणसाच्या वागण्यामागे एकच कारण शोधण्याऐवजी ही सगळी बाजू पाहायला शिकवते.

शेवटी आपण वेगवेगळ्या लोकांसोबत वेगळं का वागतो याचं एकच उत्तर नाही. काही बदल सामाजिक परिस्थितीमुळे होतात, काही नात्याच्या जवळिकीमुळे, काही आपल्या व्यक्तिमत्त्वातील फरकांमुळे आणि काही स्वतःची प्रतिमा कशी दिसावी या विचारामुळे. Self-monitoring ही त्यातील एक महत्त्वाची संकल्पना आहे, पण प्रत्येक बदल त्याच्यामुळेच होतो असं म्हणणं चुकीचं ठरेल. माणूस हा एकाच साच्यात बसणारा प्राणी नाही; परिस्थिती बदलली की त्याच्या वागण्यात बदल होणं अनेकदा त्याच्या मानवी स्वभावाचाच भाग असतो.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.