आज आपण मुलांनी शाळेत जाणं अगदी सामान्य गोष्ट समजतो. सकाळी शाळेचा uniform, पाठीवर bag, हातात books आणि वर्गात बसलेली मुलं. हे सगळं आपल्या रोजच्या आयुष्याचा भाग आहे. पण एक काळ असा होता की मुलींनी शिकणं हीच गोष्ट समाजातील अनेक लोकांना चुकीची वाटत होती. अशा काळात एका तरुण स्त्रीने हातात पुस्तक घेतलं आणि त्या पुस्तकासोबत हजारो मुलींसाठी शिक्षणाची दारं उघडण्याचा प्रयत्न सुरू केला. तिचं नाव होतं सावित्रीबाई फुले.
सावित्रीबाईंचं बालपण आजच्या काळासारखं नव्हतं. त्यावेळी मुलींचं शिक्षण फारच मर्यादित होतं. लग्न, घर आणि कुटुंब याभोवतीच त्यांचं आयुष्य असावं, अशी समाजाची अपेक्षा होती. पण पुढे सावित्रीबाईंना ज्योतिराव फुले यांच्याकडून शिक्षण मिळालं आणि त्यांनी स्वतः शिक्षिका होण्यासाठी तयारी केली. पुढे मुलींसाठी शाळा सुरू करण्याच्या कामात त्या सक्रिय झाल्या. महाराष्ट्र सरकारच्या प्रकाशनांमध्येही फुले दाम्पत्याने वंचित आणि इतर मुलांसाठी शाळांचे दरवाजे उघडल्याचा उल्लेख आहे.
कल्पना करा- तुमच्या हातात एक पुस्तक आहे आणि त्या पुस्तकामुळे तू काहीतरी नवीन शिकणार आहेस. पण आजूबाजूचे लोक म्हणत आहेत, “तुला याची गरज नाही.” तरीसुद्धा तू ते पुस्तक उघडतोस. सावित्रीबाईंच्या काळात परिस्थिती याहूनही कठीण होती. शिक्षण देण्यासाठी शाळेत जाणं म्हणजे फक्त शिकवण्याचं काम नव्हतं; त्या काळातील सामाजिक विरोधाचा सामना करण्याची तयारीही त्यामागे होती.
पुण्यात मुलींसाठी शिक्षणाची सुरुवात करण्याच्या कामात सावित्रीबाई आणि ज्योतिराव फुले पुढे आले. पुढे त्यांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी शाळा सुरू करण्याचा प्रयत्न केला. सावित्रीबाई स्वतः मुलींना शिकवत असत. आजच्या भाषेत सांगायचं तर त्या फक्त teacher नव्हत्या; त्या अशा काळात education च्या बाजूने उभ्या राहिलेल्या व्यक्ती होत्या, जेव्हा त्या निर्णयाला मोठा सामाजिक विरोध होता.
दररोज शाळेत जाताना त्यांना विरोधाचा सामना करावा लागायचा. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये त्यांच्या वाटेवर शेण किंवा चिखल फेकला जात असल्याच्या कथा वारंवार सांगितल्या जातात. या प्रसंगांबाबतच्या लोकप्रिय कथनांमध्ये तपशील बदलताना दिसतात, त्यामुळे प्रत्येक तपशीलाला तंतोतंत प्रत्यक्षदर्शी घटना मानण्याऐवजी व्यापक ऐतिहासिक संदर्भ म्हणून पाहणं योग्य आहे. पण सावित्रीबाईंच्या शिक्षणकार्याची आणि मुलींसाठी शाळा चालवण्याची ऐतिहासिक नोंद स्पष्ट आहे.
त्या काळात एखाद्या मुलीने शाळेत जाणं म्हणजे आजच्या भाषेत सांगायचं तर “घरातून बाहेर पडून स्वतःच्या future साठी काहीतरी शिकण्याचा निर्णय” होता. सावित्रीबाईंच्या कामाचा मोठा अर्थ इथेच आहे. त्यांनी शिक्षणाला केवळ अक्षरज्ञान म्हणून पाहिलं नाही; शिक्षणामुळे व्यक्तीला स्वतःचा विचार करण्याची संधी मिळते, हे त्यांच्या कामातून दिसतं.
पण हे काम एका दिवसात मोठं झालं नाही. शाळा सुरू करणं, विद्यार्थिनी मिळवणं, त्यांना शिकवणं आणि समाजाच्या विरोधात काम सुरू ठेवणं. या सगळ्यासाठी सातत्य लागत होतं. आज एखादं काम दोन-तीन दिवस करून response मिळाला नाही तर आपण लगेच “हे माझ्यासाठी नाही” असं म्हणतो. त्या काळात मात्र बदल दिसायला वेळ लागणार हे माहीत असूनही काम सुरू ठेवावं लागत होतं.
सावित्रीबाईंच्या कामाकडे फक्त “पहिली महिला शिक्षिका” या एका label मधून पाहिलं तर त्यातील मोठा भाग दुर्लक्षित होतो. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून मुली आणि वंचित समाजातील मुलांना संधी मिळावी यासाठी काम केलं. महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकृत सामग्रीतही फुले दाम्पत्याच्या या शैक्षणिक कार्याचा उल्लेख आहे.
आजच्या मुलाने ही गोष्ट वाचताना स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा- “मला शिकण्यासाठी इतक्या अडचणी नसतानाही मी किती वेळा अभ्यास पुढे ढकलतो?” आणि मोठ्यांनी दुसरा प्रश्न विचारायला हवा- “माझ्याकडे एखाद्या गोष्टीची संधी असेल तर मी ती फक्त स्वतःपुरती ठेवतोय की इतरांनाही त्याचा फायदा होईल असं काही करतोय?”
सावित्रीबाईंच्या आयुष्यातला सर्वात प्रेरणादायी भाग कदाचित हा आहे की त्यांनी बदल होण्याची वाट पाहिली नाही. आधी समाज बदलला पाहिजे, मग मुली शिकतील. असं त्यांनी मानलं नाही. उलट मुलींना शिकण्याची संधी दिली तर समाज बदलण्याची प्रक्रिया सुरू होईल, या दिशेने त्यांनी काम केलं.
आज शाळेची इमारत, online classes, smartphones आणि digital education आपल्याकडे आहेत. त्यामुळे शिक्षण मिळवणं तुलनेने सोपं झालं आहे. पण शिक्षणाची किंमत कमी झालेली नाही. उलट माहितीच्या या काळात काय खरं, काय चुकीचं आणि काय उपयोगी हे समजून घेण्यासाठी शिकण्याची गरज अजून वाढली आहे.
सावित्रीबाईंच्या हातातलं पुस्तक फक्त पुस्तक नव्हतं. ते एका वेगळ्या भविष्याची सुरुवात करण्याचं साधन होतं. त्यांनी घेतलेला तो मार्ग आज आपल्याला इतका सामान्य वाटतो की त्यामागे किती संघर्ष होता हे आपण विसरतो.
तात्पर्य
या इतिहासातून आपल्याला एक साधी गोष्ट शिकता येते. संधी मिळाल्यावर तिची किंमत समजणं आणि संधी नसलेल्या व्यक्तीसाठी ती निर्माण करणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. सावित्रीबाईंच्या कार्यातून शिक्षणाचं महत्त्व तर दिसतंच, पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे विरोध असला तरी एखादं काम सातत्याने करण्याची ताकद दिसते. आज आपल्याला मिळालेल्या शिक्षणाच्या संधी सहज मिळाल्या आहेत असं समजू नये; त्यांचा उपयोग करून स्वतःची आणि इतरांची प्रगती करण्याचा प्रयत्न करावा.
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या… सत्य शोधा, नवं शिका आणि दररोज जगाकडे बघण्याचा एक नवा दृष्टिकोन मिळवा!