काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं? शांत स्वभावामागचं मानसशास्त्र

गर्दीत सगळे जण बोलत असताना एखादा माणूस शांत बसलेला दिसतो. कुणी त्याला प्रश्न विचारला तर तो उत्तर देतो, पण स्वतःहून प्रत्येक चर्चेत उडी घेत नाही. मित्रांचा ग्रुप बाहेर फिरायला गेला असताना कुणाला सतत गप्पा मारायच्या असतात, तर कुणाला थोडं बाजूला बसून चहा प्यायचा असतो. दिवसभर कॉलेज, काम किंवा लोकांच्या संपर्कात राहिल्यानंतर काही लोकांना घरी आल्यावर थोडा वेळ कोणाशीही बोलायचं नसतं. त्यांना फक्त शांत खोली, आवडतं गाणं, पुस्तक किंवा स्वतःचे विचार यांच्यासोबत राहणं पुरेसं वाटतं. मग साहजिकच प्रश्न पडतो काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं? आणि अशी शांतता आवडणं म्हणजे तो माणूस लोकांपासून दूर पळणारा आहे का?

याच ठिकाणी एक छोटासा पण महत्त्वाचा फरक समजून घ्यायला हवा. काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं याचं उत्तर फक्त “तो Introvert आहे” एवढं सोपं नाही. मानसशास्त्रात एकटं असणं (Solitude) आणि एकटेपणाची भावना (Loneliness) या दोन वेगळ्या गोष्टी मानल्या जातात. एखादी व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेने काही वेळ एकटी राहते आणि त्या वेळेत तिला आराम, शांतता किंवा स्वतःच्या विचारांसाठी जागा मिळते, तर तो अनुभव सकारात्मक असू शकतो. पण एखाद्या व्यक्तीला इतरांशी जोडलेलं राहायचं आहे आणि तरीही आपल्याकडे कोणी नाही अशी भावना निर्माण झाली, तर तो loneliness चा अनुभव असू शकतो.

शांतता आवडते म्हणजे लोक आवडत नाहीत का?

अजिबात आवश्यक नाही. एखाद्या व्यक्तीला शांत राहायला आवडतं म्हणून तिला मित्र, कुटुंब किंवा समाज नको आहे असा निष्कर्ष काढणं चुकीचं ठरू शकतं. काही लोकांना लोकांशी बोलणं, मित्रांसोबत वेळ घालवणं आणि social राहणं आवडतं; पण त्याच वेळी त्यांना दिवसातून थोडा वेळ स्वतःसाठीही हवा असतो. दोन्ही गोष्टी एकाच व्यक्तीत असू शकतात. माणूस कायम लोकांमध्ये राहणारा किंवा कायम एकटाच राहणारा अशा दोनच प्रकारांत विभागलेला नसतो.

संशोधनात solitude च्या वेगवेगळ्या अनुभवांकडे पाहिलं गेलं आहे. काही प्रकारची solitude आत्मशांती, स्वतःचा शोध आणि आतल्या विचारांशी जोडलेली असू शकते, तर loneliness हा त्यापेक्षा वेगळा आणि नकारात्मक अनुभव असू शकतो. म्हणजेच बाहेरून पाहता दोन्ही व्यक्ती एकट्या बसलेल्या दिसतील, पण त्यांच्या मनात चाललेला अनुभव पूर्णपणे वेगळा असू शकतो. म्हणून काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं हा प्रश्न समजून घेताना फक्त “तो किती वेळ एकटा असतो?” एवढं पाहून चालत नाही; त्या एकटेपणामागचा हेतू आणि अनुभवही महत्त्वाचा असतो.

काही लोकांना एकटं राहिल्यावर मन शांत का वाटतं?

दिवसभरात आपल्या मेंदूवर किती प्रकारची माहिती येते याचा विचार केला तर हे थोडं सहज समजतं. कॉलेजमध्ये शिक्षकांचं बोलणं, मित्रांच्या गप्पा, मोबाईलच्या सूचना, सोशल मीडियावरचे व्हिडिओ, कामाच्या जबाबदाऱ्या आणि सतत चालणारे छोटे-मोठे निर्णय, या सगळ्यामध्ये माणूस बराच वेळ इतर गोष्टींना प्रतिसाद देत असतो. अशा दिवसानंतर काही काळ शांत वातावरण मिळालं की बाहेरून येणारे सामाजिक आणि माहितीचे उत्तेजन कमी होतं. त्यामुळे काही लोकांना त्या वेळेत आराम किंवा स्वतःच्या विचारांसाठी जागा मिळाल्यासारखं वाटू शकतं.

अलीकडच्या संशोधनानेही याच गोष्टीकडे अधिक बारकाईने पाहिलं आहे. ५०१ अमेरिकन प्रौढांच्या अभ्यासात लोक solitude ला वेगवेगळ्या कारणांसाठी महत्त्व देतात असं दिसून आलं. काहींसाठी privacy महत्त्वाची होती, काहींसाठी quietness, काहींसाठी relaxation, तर काहींसाठी self-reflection किंवा स्वतःच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मिळणारी जागा महत्त्वाची होती. म्हणजे काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं यासाठी एकच कारण शोधता येत नाही. त्याच शांत वेळेचा उपयोग दोन वेगवेगळे लोक अगदी वेगवेगळ्या पद्धतीने करू शकतात.

याच अभ्यासात व्यक्तीच्या personality शी solitude च्या कारणांचा संबंधही दिसून आला. उदाहरणार्थ, introverted लोक relaxation ला तुलनेने जास्त महत्त्व देऊ शकतात, तर conscientiousness जास्त असलेल्या लोकांसाठी एकटं राहण्याचा वेळ productivity शी जोडलेला असू शकतो. पण इथेही एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे, हा नियम प्रत्येक व्यक्तीला तसाच लागू होतो असं नाही. संशोधनाचा मुख्य मुद्दाच असा आहे की solitude चं महत्त्व व्यक्ती आणि परिस्थितीनुसार बदलतं. त्यामुळे “शांत माणूस म्हणजे introvert” हा shortcut अचूक चित्र देत नाही.

शांत स्वभाव आणि Introvert असणं एकच आहे का?

नाही. हा गैरसमज खूप सामान्य आहे. Introversion ही personality मधील एक प्रवृत्ती आहे, तर शांत राहणं हे अनेक परिस्थितींमध्ये दिसणारं वर्तन असू शकतं. एखादा introvert लोकांमध्ये फार बोलत नसेल, पण त्याला एखाद्या जवळच्या मित्रासोबत तासन्‌तास गप्पा मारायला आवडू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा outgoing किंवा extraverted माणूसही दिवसभर लोकांमध्ये राहिल्यानंतर रात्री काही वेळ शांत बसण्याचा आनंद घेऊ शकतो.

नवीन संशोधनातही solitude ही फक्त introverted लोकांची गरज नाही, हे स्पष्ट होत आहे. व्यक्तिमत्त्व आणि परिस्थिती यांचा एकमेकांशी संबंध असतो आणि solitude चा अनुभव त्या व्यक्तीला त्या क्षणी नेमका कशासाठी हवा आहे यावरही अवलंबून असतो. एखाद्याला स्वतःचे विचार मांडण्यासाठी शांतता हवी असेल, दुसऱ्याला काम पूर्ण करण्यासाठी, तर तिसऱ्याला फक्त थोडं निवांत वाटण्यासाठी. म्हणून काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं याचं उत्तर “ते introvert आहेत” असं एकाच वाक्यात देणं खूपच अपुरं ठरतं.

एकटं असणं आणि एकटं वाटणं यात फरक आहे

समजा रविवारी एक व्यक्ती दिवसभर घरी आहे. तिला कुठे बाहेर जायची इच्छा नाही. ती आरामात संगीत ऐकते, एखादा चित्रपट पाहते, थोडं वाचते आणि स्वतःच्या कामात वेळ घालवते. दिवसाच्या शेवटी तिला बरं वाटतं. दुसरी व्यक्तीही दिवसभर एकटी आहे, पण ती सतत फोन तपासत आहे, कोणाचा message येतोय का पाहत आहे आणि “माझ्याशी बोलायला कोणीच नाही” असा विचार करत आहे. बाहेरून पाहिलं तर दोघेही एकटे आहेत; पण मानसिक अनुभव वेगळा आहे.

पहिल्या व्यक्तीची solitude निवडलेली आणि समाधान देणारी असू शकते, तर दुसऱ्या व्यक्तीला loneliness जाणवत असू शकते. म्हणून “तो सतत एकटा असतो म्हणजे त्याला एकटेपणा आवडतो” किंवा “ती कमी बोलते म्हणजे ती lonely आहे” असं ठरवता येत नाही. Solitude च्या अभ्यासातही एकटेपणाचा सकारात्मक आणि नकारात्मक अनुभव वेगळा केला जातो.

मग शांत राहणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात काय चाललेलं असतं?

याचंही एकच उत्तर नाही. काही व्यक्ती बोलण्याआधी मनात विचार करून घेतात. काहींना प्रत्येक विचार मोठ्याने बोलण्यापेक्षा स्वतःमध्येच विचार करणं जास्त नैसर्गिक वाटतं. काही जण गर्दीत खूप बोलत नाहीत, पण एखाद्या जवळच्या व्यक्तीसोबत मात्र पूर्णपणे मोकळे होतात. काही लोकांना शांत वातावरणात काम करणं सोपं जातं, तर काहींना तिथे स्वतःच्या भावना आणि विचार समजून घेण्यासाठी वेळ मिळतो.

Solitude वरील अलीकडच्या अभ्यासात privacy, quietness, inner peace, relaxation, achievement आणि self-reflection यांसारखी अनेक कारणं लोकांनी महत्त्वाची मानली. त्यामुळे शांत बसलेली व्यक्ती “काहीच करत नाही” असं बाहेरून दिसलं तरी तिच्यासाठी तो वेळ मानसिकदृष्ट्या उपयोगी असू शकतो. काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं याचा विचार करताना शांततेचा उपयोग काय आहे, हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा ठरतो.

पण सतत लोकांपासून दूर राहणं वेगळं असू शकतं

इथे थोडी काळजी घेण्याची गरज आहे. शांत राहणं किंवा एकटं राहणं स्वतःमध्ये समस्या नाही. पण एखादी व्यक्ती लोकांपासून दूर राहते कारण तिला social interaction ची भीती वाटते, सतत rejection ची चिंता असते, लोकांमध्ये गेल्यावर तीव्र अस्वस्थता निर्माण होते किंवा सामाजिक संबंध त्रासदायक वाटू लागले आहेत, तर फक्त “माझा स्वभाव शांत आहे” एवढं कारण पुरेसं नसेल. सामाजिक चिंता (Social Anxiety) आणि loneliness यांच्यात संबंध असल्याचं संशोधनातही आढळतं.

त्याच वेळी, “मला एकटं राहायला आवडतं” असं सांगणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला मानसिक आरोग्याची समस्या आहे असं समजणंही चुकीचं आहे. ९,००० प्रौढांच्या एका अभ्यासात solitude preference आणि social isolation यांच्यातील संबंध तपासला गेला; त्यातून higher preference for solitude असलेल्या लोकांमध्ये काही mental-health indicators खराब असण्याचा संबंध दिसला, पण अभ्यास cross-sectional असल्यामुळे कारण-परिणाम ठरवता येत नाही. म्हणजे solitude ची आवड स्वतःच मानसिक आरोग्य बिघडवते असा निष्कर्ष त्या अभ्यासातून काढता येत नाही.

म्हणून काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं हा प्रश्न समजून घेताना दोन टोकं टाळणं महत्त्वाचं आहे. एक टोक म्हणजे “शांत लोक सगळे introvert असतात”, आणि दुसरं म्हणजे “एकटं राहणं नेहमीच चांगलं असतं”. दोन्ही अर्धवट निष्कर्ष आहेत. व्यक्तीचा स्वभाव, परिस्थिती, एकटं राहण्यामागचं कारण, त्या वेळचा मानसिक अनुभव आणि इतरांशी असलेले संबंध या सगळ्या गोष्टी एकत्र पाहाव्या लागतात.

शांतता कधी खरंच उपयोगी ठरते?

शांततेचा उपयोग व्यक्तीनुसार बदलतो. एखाद्यासाठी ती दिवसभराच्या गोंधळातून थोडा आराम घेण्याची वेळ असते. दुसऱ्यासाठी ती एखाद्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याची संधी असते. तिसऱ्यासाठी स्वतःच्या विचारांकडे परत पाहण्याचा वेळ असतो. चौथ्या व्यक्तीसाठी फक्त मोबाईल आणि सततच्या notifications पासून थोडं दूर राहण्याची जागा असू शकते.

अलीकडच्या संशोधनात solitude च्या वेगवेगळ्या functions कडे पाहिलं असता privacy, quietness, inner peace, relaxation, achievement आणि self-reflection या सगळ्यांना लोक वेगवेगळ्या प्रमाणात महत्त्व देतात. म्हणजे शांततेची किंमत फक्त “लोकांपासून दूर राहणं” यात नाही; त्या शांत वेळेत व्यक्तीला काय मिळतं, यावर तिचा अनुभव अवलंबून असतो.

यामुळेच एखादा माणूस दिवसभर मित्रांसोबत हसत-खेळत राहू शकतो आणि रात्री स्वतःच्या खोलीत शांत बसणंही पसंत करू शकतो. त्यात विरोधाभास नाही. सामाजिक जीवन आणि स्वतःसाठीची जागा या दोन्ही गोष्टी एकाच आयुष्यात असू शकतात. उलट, solitude च्या अनुभवांवरील संशोधन सुचवतं की personality पेक्षा व्यक्ती आणि त्या solitude च्या specific purpose मधला संबंध समजून घेणं अधिक महत्त्वाचं असू शकतं.

शेवटी प्रश्न “शांत का?” पेक्षा “शांततेत काय मिळतं?” हा आहे

एखाद्या व्यक्तीला गर्दी आवडत नाही म्हणून लगेच तिला introvert म्हणणं सोपं आहे. पण मानसशास्त्राची गोष्ट इतकी सरळ नाही. काही लोकांना लोक आवडतात, मित्र आवडतात, गप्पा आवडतात, फक्त त्यांना मध्येच स्वतःसाठी शांत जागाही हवी असते. काही लोकांना solitude मध्ये relaxation मिळतं, काहींना privacy, काहींना self-reflection आणि काहींना कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आवश्यक असलेली शांतता मिळते.

म्हणून काही लोकांना शांत राहणं का आवडतं याचं सर्वात अचूक उत्तर म्हणजे प्रत्येक शांत व्यक्तीचं कारण एकसारखं नसतं. शांतता ही कुणासाठी आरामाची जागा असू शकते, कुणासाठी विचार करण्याची, कुणासाठी स्वतःला सावरण्याची आणि कुणासाठी फक्त थोडा वेळ स्वतःसोबत राहण्याची. महत्त्वाचं म्हणजे एकटं असणं आणि एकटं वाटणं हे सारखं नाही.

शांत बसलेला माणूस आतून दुःखी आहेच असं नाही. आणि सतत लोकांमध्ये राहणारा माणूस आतून आनंदी आहेच असंही नाही. माणसाच्या बाहेरच्या वागण्यापेक्षा त्या वागण्यामागचा अनुभव समजून घेतला, तर शांत स्वभावाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते. कधी कधी गर्दीपासून थोडं दूर जाणं म्हणजे लोकांपासून पळणं नसतं. ते फक्त स्वतःच्या मनाला थोडी जागा देणं असतं.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.