वैष्णोदेवी, सप्तशृंगी, चामुंडेश्वरी, जिवदानी देवी… भारतातील अनेक प्रसिद्ध देवीस्थाने डोंगर, टेकड्या किंवा गुहांच्या आसपास दिसतात. त्यामुळे एक प्रश्न सहज पडतो – देवीची मंदिरे एवढ्या उंच ठिकाणीच का असतात?
याचं एकच उत्तर नाही. यामागे श्रद्धा, प्राचीन धार्मिक परंपरा आणि त्या काळातील नैसर्गिक भूभाग यांचा संबंध दिसतो.
डोंगरावरच मंदिर बांधण्यामागे काय कारण आहे?
प्राचीन भारतात डोंगर, गुहा, झरे, नद्या आणि जंगलांसारख्या नैसर्गिक ठिकाणांना अनेक धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र मानलं जात होतं. त्यामुळे एखाद्या डोंगरावर एखादं नैसर्गिक किंवा धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचं स्थान पवित्र मानलं गेलं, तर पुढे त्याच ठिकाणी मंदिर विकसित होणं स्वाभाविक होतं.
यामागे एकांताचाही मोठा संबंध होता. प्राचीन काळात साधना, ध्यान आणि तपश्चर्येसाठी लोक गर्दीपासून दूर असलेल्या जागा निवडत. डोंगर आणि गुहा अशा साधनेसाठी नैसर्गिकरित्या योग्य ठरत. त्यामुळे काही पवित्र स्थळांचा डोंगरांशी संबंध निर्माण झाला.
याशिवाय अनेक डोंगरांवर विशिष्ट गुहा, खडक, झरे किंवा इतर नैसर्गिक वैशिष्ट्ये होती. धार्मिक परंपरेत अशा ठिकाणांना देवीची उपस्थिती किंवा शक्तीशी जोडले गेल्यानंतर त्या जागेचं महत्त्व वाढत गेलं आणि पुढे तिथे मंदिर उभं राहिलं.
शक्तिपीठांच्या परंपरेत याला आणखी एक धार्मिक संदर्भ मिळतो. माता सतीच्या शरीराचे अवयव ज्या ठिकाणी पडले, त्या ठिकाणी देवीची शक्ती प्रकट झाली अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे काही देवीस्थानांचा विशिष्ट नैसर्गिक भूभागाशी संबंध जोडला जातो. मात्र ही धार्मिक परंपरा आहे; प्रत्येक डोंगरावरील मंदिराचं ऐतिहासिक कारण म्हणून ती सांगता येत नाही.
आणि इथेच या प्रश्नाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे-
देवीची सर्वच मंदिरे डोंगरावर नाहीत.
कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि कोलकात्याची कालीघाट यांसारखी प्रसिद्ध देवीस्थाने डोंगरावर नाहीत. त्यामुळे “देवीची मंदिरे डोंगरावरच असतात” हे खरं नाही.
खरं तर अनेक देवीस्थानं डोंगरावर असण्यामागे त्या-त्या ठिकाणची धार्मिक परंपरा, नैसर्गिक भूभाग, साधनेशी असलेला संबंध आणि स्थानिक इतिहास अशी वेगवेगळी कारणं असू शकतात.
म्हणून डोंगरावरील देवीचं मंदिर पाहताना प्रश्न फक्त “मंदिर इथे का आहे?” एवढाच नसतो; तर “या विशिष्ट जागेला प्राचीन काळापासून पवित्र का मानलं गेलं?” हा प्रश्न विचारला, तर त्यामागचं खरं रहस्य समजायला सुरुवात होते.
तुम्हालाही अशा अनाकलनीय रहस्यांबद्दल वाचायला आवडतं का? मग The Fact Bites वरील आमच्या ‘Mysteries’ कॅटेगरीला नक्की भेट द्या आणि जगातील अनेक लपलेली सत्ये जाणून घ्या.
हेही वाचा 👇