तुम्हाला ही कधी कधी हा प्रश्न पडलाच असेल – आपण नुकतीच शिकलेली गोष्ट इतक्या लवकर का विसरतो?
समजा आज तुम्ही एखादा नवीन धडा वाचला, दहा नवीन शब्द पाठ केले किंवा एखादी नवीन संकल्पना समजून घेतली. वाचताना सगळं अगदी सोपं वाटतं. पण काही तासांनी कोणी त्याबद्दल विचारलं की अचानक डोकं रिकामं होतं. “अरे, हे तर मी आजच वाचलं होतं!” ही गोष्ट विद्यार्थ्यांपुरती मर्यादित नाही. नवीन नाव, नवीन रस्ता, नवीन माहिती, एखादी सूचना… आपण शिकतो बरंच काही, पण त्यातलं सगळंच दुसऱ्या दिवशी आपल्या लक्षात राहत नाही.
यात सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे शिकणं आणि लक्षात राहणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखादी माहिती वाचताना ती समजली, म्हणून ती कायमची स्मरणात बसली असं होत नाही. नवीन आठवण सुरुवातीला नाजूक असते आणि पुढच्या काही काळात तिच्यावर नवीन माहिती, लक्ष विचलित होणं आणि पुन्हा आठवण न काढणं यांचा परिणाम होऊ शकतो. मेंदूला त्या माहितीचा पुन्हा उपयोग करण्याची संधी मिळाली तर ती आठवण मजबूत होण्यास मदत होते.
म्हणूनच “मी हे काल शिकलो होतो, तरी आज का आठवत नाही?” याचं उत्तर फक्त “विसरण्याची सवय आहे” इतकं सोपं नाही. माहिती आधी मेंदूत आली, पण तिचं पुढे काय झालं हे महत्त्वाचं आहे. ती फक्त वाचून सोडली का? पुन्हा आठवण्याचा प्रयत्न केला का? तिच्याशी संबंधित आधीची माहिती होती का? झोप मिळाली का? या सगळ्या गोष्टी आठवण टिकण्यावर परिणाम करू शकतात.
माहिती मेंदूत गेल्यावर पुढे काय होतं?
नवीन गोष्ट शिकताना मेंदू तिची सुरुवातीची नोंद करतो. पण ती नोंद म्हणजे संगणकात फाईल सेव्ह केल्यासारखी सरळ प्रक्रिया नाही. नवीन आठवणी तयार होताना त्या सुरुवातीला अधिक अस्थिर असतात आणि नंतर एकत्रीकरणाची प्रक्रिया (Memory Consolidation) त्यांना अधिक टिकाऊ स्वरूप देण्यास मदत करते. या प्रक्रियेत झोपेचाही महत्त्वाचा सहभाग आढळतो. म्हणजे रात्री झोपताना मेंदू पूर्णपणे “बंद” पडलेला नसतो; शिकलेल्या माहितीशी संबंधित काही प्रक्रिया त्या काळात सुरू राहतात.
आता एक साधं उदाहरण घे. तू सकाळी एखाद्या व्यक्तीचं नवीन नाव ऐकलंस. त्या क्षणी नाव लक्षात राहतं. पण दिवसभरात दहा नवीन लोक भेटले, अनेक कामं झाली आणि त्या नावाचा पुन्हा काही उपयोग झाला नाही, तर संध्याकाळपर्यंत ते नाव शोधताना डोकं फिरू शकतं. याचा अर्थ मेंदूने ते नाव कधीच घेतलं नव्हतं असा नाही. माहिती साठलेली असण्यापेक्षा ती योग्य वेळी पुन्हा बाहेर काढता येणं जास्त महत्त्वाचं आहे. म्हणूनच “मला हे वाचल्यावर ओळखीचं वाटतं” आणि “मी हे स्वतःहून सांगू शकतो” यात फरक आहे.
इथे एक भारी गोष्ट आहे जी अभ्यास करणाऱ्या लोकांनी विशेष लक्षात ठेवायला हवी. पुस्तक पुन्हा पुन्हा वाचण्यापेक्षा पुस्तक बंद करून स्वतःला आठवण्याचा प्रयत्न करणं जास्त उपयोगी ठरू शकतं. याला Retrieval Practice म्हणजे आठवणीतून माहिती बाहेर काढण्याचा सराव म्हणतात. संशोधनाच्या आढाव्यांमध्ये हा प्रकार नवीन माहिती दीर्घकाळ लक्षात ठेवण्यासाठी प्रभावी असल्याचं दिसतं. म्हणजे “मला हे येतंय” असं वाचताना वाटण्यापेक्षा, पुस्तक बंद करून “चल, आता मी स्वतः सांगतो” हे करणं जास्त कामाचं आहे.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सगळं एकदाच डोक्यात कोंबणं. आज दोन तास एकच गोष्ट वाचली आणि मग आठवडाभर तिच्याकडे पाहिलंच नाही, यापेक्षा थोडं शिकून काही अंतराने पुन्हा त्याच माहितीशी भेटणं आठवणीसाठी अधिक फायदेशीर ठरू शकतं. याला Spacing Effect म्हणजे अंतर ठेवून शिकण्याचा परिणाम म्हणतात. अनेक अभ्यासांच्या आढाव्यांमध्ये वेळेचं अंतर ठेवून केलेल्या सरावामुळे दीर्घकाळची आठवण सुधारू शकते असं दिसलं आहे.
म्हणजे उदाहरणार्थ एखादा विषय आज शिकलात, तर तो फक्त आजच पुन्हा पुन्हा वाचण्यापेक्षा नंतर स्वतःला आठवून पाहणं, दुसऱ्या दिवशी पुन्हा आठवण काढणं आणि काही दिवसांनी परत तपासणं जास्त उपयोगी ठरू शकतं. याचा अर्थ प्रत्येक विषयासाठी एकच ठराविक वेळापत्रक सर्वांना लागू होतं असं नाही. पण “एकदाच भरपूर अभ्यास = कायमची आठवण” हा हिशोब संशोधनाशी जुळत नाही. योग्य अंतराने पुन्हा भेट देणं आणि स्वतःच्या आठवणीची परीक्षा घेणं हा जास्त मजबूत मार्ग आहे.(आपण नुकतीच शिकलेली गोष्ट इतक्या लवकर का विसरतो?)
मग आपण नुकतीच शिकलेली गोष्ट इतक्या लवकर का विसरतो??
कारण मेंदूला प्रत्येक माहिती कायम तितक्याच ताकदीने ठेवण्याची गरज नसते. रोज आपल्यावर प्रचंड माहिती येते. त्यातली कोणती गोष्ट पुन्हा वापरायची, कोणती महत्त्वाची आहे आणि कोणती सध्या उपयोगाची नाही, यानुसार आठवणींची ताकद बदलत राहते. शिवाय नवीन माहिती आधीच्या माहितीशी स्पर्धा करू शकते आणि काही आठवणींना नंतरच्या अनुभवांमुळे अडथळा येऊ शकतो. म्हणूनच काल शिकलेली गोष्ट आज आठवताना अचानक दुसरीच माहिती डोक्यात येऊ शकते.
आणि इथे झोप दुर्लक्षित करून चालणार नाही. शिकल्यावर मिळणारी झोप नवीन आठवणींच्या एकत्रीकरणाशी जोडलेली आहे आणि झोपेदरम्यान अलीकडे शिकलेल्या माहितीशी संबंधित मेंदूतील क्रिया पुन्हा होऊ शकते, असं संशोधन सुचवतं. त्यामुळे “रात्रभर जागून अजून एकदा वाचतो” हा उपाय नेहमीच हुशार ठरेल असं नाही. काही परिस्थितींमध्ये शिकण्यानंतरची योग्य झोप ही आठवण टिकवण्याच्या प्रक्रियेचा भाग असू शकते.
याचा सगळ्यात उपयोगी अर्थ असा आहे की विसरणं पूर्णपणे थांबवायचं नसतं; माहितीला पुन्हा आठवण्याची संधी द्यायची असते. आज काहीतरी शिकलात, तर काही वेळाने पुस्तक बाजूला ठेवून स्वतःला प्रश्न विचारा. उत्तर आठवत नसेल तर पुन्हा पाहा. दुसऱ्या दिवशी परत स्वतःची छोटी परीक्षा घ्या. मग काही दिवसांनी पुन्हा आठवून पाहा. अशा पद्धतीने मेंदूला ती माहिती फक्त “पाहिलेली” नाही, तर “पुन्हा बाहेर काढलेली” आहे असा सराव मिळतो.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादी गोष्ट शिकून दुसऱ्या दिवशी विसरलात, तर लगेच “माझी Memory खराब आहे” असा निष्कर्ष काढू नका. कदाचित तुम्ही माहिती पहिल्यांदा व्यवस्थित घेतली असेल, पण तिला पुन्हा आठवण्याची संधीच दिली नसेल. शिकणं हा फक्त माहिती डोक्यात भरण्याचा प्रकार नाही; ती माहिती पुन्हा शोधता येईल अशी आठवण तयार करणं हा त्याचा खरा भाग आहे. आणि त्यासाठी पुनरावृत्तीपेक्षा योग्य वेळी केलेला आठवणीचा सराव, अंतर ठेवून शिकणं आणि पुरेशी झोप हे जास्त महत्त्वाचे ठरू शकतात.(आपण नुकतीच शिकलेली गोष्ट इतक्या लवकर का विसरतो?)
Sources / References
- National Institutes of Health / PMC – Memory, Sleep and Dreaming: Experiencing Consolidation
- PMC – Spacing Repetitions Over Long Timescales
- PMC – Sleep and Learning: A Systematic Review
- PMC – Mechanisms of Memory Retrieval in Slow-Wave Sleep
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.
🤔आपण पाहिलेली स्वप्नं इतक्या लवकर का विसरतो?
😱Déjà Vu – आपल्याला भविष्य आधीच दिसतं का, की हा मेंदूचा भ्रम आहे?