आपल्याला स्वप्नं का पडतात? विज्ञान काय सांगतं?

आपल्याला स्वप्नं पडतात हे सगळ्यांनाच माहीत आहे. पण झोपेत असताना Brain स्वतःच एक वेगळी दुनिया का तयार करतो? कधी आपण ओळखीच्या लोकांना पाहतो, कधी अशक्य गोष्टी घडताना दिसतात, तर कधी एखादं स्वप्न इतकं खरं वाटतं की जाग आल्यावर काही क्षण आपण गोंधळून जातो.

खरं सांगायचं तर, Science कडे अजूनही “आपल्याला स्वप्नं नेमकी का पडतात?” याचं एकच final answer नाही. मात्र Sleep आणि Brain वर झालेल्या संशोधनातून स्वप्नं कधी आणि कशी तयार होतात, त्यात कोणते brain systems सहभागी असतात आणि त्यांचा memory व emotions शी काय संबंध असू शकतो, याबद्दल बरीच माहिती मिळाली आहे.

स्वप्नं म्हणजे नेमकं काय?

सोप्या भाषेत सांगायचं तर, झोपेत मेंदूने तयार केलेला एक mental experience म्हणजे स्वप्न. त्यात images, आवाज, विचार, भावना आणि वेगवेगळ्या घटना असू शकतात. विशेषतः REM Sleep मध्ये Brain activity वाढते आणि या काळात स्वप्नं अधिक vivid, विचित्र आणि story सारखी असण्याची शक्यता जास्त असते.

मात्र, यामागे एक रंजक विज्ञान दडलेले आहे. स्वप्ने केवळ जलद डोळ्यांच्या हालचालींच्या झोपेतच (REM Sleep) पडतात असे नाही, तर शांत आणि गाढ झोपेतही (NREM Sleep) मेंदू स्वप्न पाहू शकतो. या दोन्हींमध्ये मुख्य फरक असा आहे की, आरईएम झोपेतील (REM Sleep) स्वप्ने अत्यंत स्पष्ट, भावनाप्रधान (Emotional) आणि जास्त गुंतागुंतीची भासतात, तर इतर वेळची स्वप्ने खूप अस्पष्ट किंवा केवळ एखाद्या विचारासारखी असतात.

मग Brain झोपेत हे सगळं करतो तरी का?

याचं एकच कारण Science ने अजून निश्चित केलेलं नाही. सध्याच्या संशोधनात एक शक्यता अशी मांडली जाते की झोपेत Brain दिवसभरातील अनुभव, आठवणी आणि emotions यांच्यावर वेगवेगळ्या प्रकारे प्रक्रिया करत असतो. त्यामुळे आपल्या दिवसभरात घडलेल्या काही गोष्टी, जुन्या आठवणी किंवा emotional experiences स्वप्नांमध्ये वेगळ्या स्वरूपात दिसू शकतात.

उदाहरणार्थ, दिवसभर एखाद्या गोष्टीचा खूप विचार केला असेल, एखादी व्यक्ती सतत डोक्यात असेल किंवा एखादा emotional अनुभव आला असेल, तर त्या गोष्टीशी संबंधित काही elements स्वप्नात येऊ शकतात. पण स्वप्न म्हणजे त्या घटनेची exact replay असतेच असं नाही. Brain अनेक आठवणी आणि कल्पना एकत्र करून पूर्णपणे वेगळं scene तयार करू शकतो.

REM Sleep मध्ये स्वप्नं इतकी विचित्र का असतात?

यामागे Brain च्या वेगवेगळ्या भागांमधील activity मधला फरक महत्त्वाचा असू शकतो. REM Sleep मध्ये emotion आणि memory शी संबंधित brain systems active असतात, तर logical control शी संबंधित काही prefrontal regions ची activity तुलनेने कमी असू शकते. त्यामुळे स्वप्नात एखादी विचित्र गोष्ट घडत असतानाही आपल्याला त्या क्षणी ती विचित्र आहे असं वाटत नाही.

म्हणूनच स्वप्नात आपण कधी हवेत उडत असतो, एखाद्या अनोळखी जागी असतो किंवा अशक्य घटना अगदी normal असल्यासारख्या अनुभवतो. जागे झाल्यावर मात्र आपण विचार करतो, “अरे, हे काय विचित्र स्वप्न होतं!”

स्वप्नांचा Memory शी काही संबंध आहे का?

हो, याबाबत संशोधनात महत्त्वाचे संबंध दिसतात; पण “स्वप्नं म्हणजे Memory organize करण्याचीच प्रक्रिया” असं ठामपणे म्हणता येत नाही. Sleep स्वतः memory consolidation मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते आणि काही संशोधनानुसार झोपेत मेंदू पूर्वीच्या अनुभवांशी संबंधित माहिती पुन्हा process करू शकतो.

Dream content मध्येही आपल्या जागेपणीच्या आयुष्यातील लोक, ठिकाणं, अनुभव आणि emotions चे तुकडे दिसू शकतात. पण Brain त्यांना जसंच्या तसं दाखवत नाही; ते बदललेले, मिसळलेले किंवा पूर्णपणे विचित्र स्वरूपात दिसू शकतात. म्हणून एखाद्या स्वप्नात काल भेटलेला मित्र, लहानपणीची शाळा आणि आजची एखादी घटना – तिन्ही गोष्टी एकाच scene मध्ये दिसू शकतात.

मग स्वप्नांना काही अर्थ असतो का?

इथे थोडं सावध राहायला हवं.

प्रत्येक स्वप्नामागे एखादा लपलेला संदेश, भविष्यवाणी किंवा ठराविक अर्थ असतो, याला Science ने ठोस आधार दिलेला नाही. Dream interpretation बद्दल अनेक psychological theories आहेत, पण एखाद्या specific स्वप्नाचा एकच universal meaning आहे असं वैज्ञानिकदृष्ट्या सांगता येत नाही.

म्हणजे स्वप्नात साप दिसला म्हणून काही ठराविक घटना घडणार, किंवा एखाद्या व्यक्तीचं स्वप्न पडलं म्हणजे त्या व्यक्तीबद्दल काही गुप्त सत्य समोर येणार. अशा दाव्यांना Science चा ठोस आधार नाही.

मग आपल्याला इतकी स्वप्नं आठवत का नाहीत?

आपल्याला रात्री अनेक dream experiences येऊ शकतात, पण सकाळी उठल्यावर त्यातील बरंच काही लगेच विसरलं जातं. विशेषतः जाग आल्यानंतर आपण लगेच दुसऱ्या कामात गेलो, फोन पाहिला किंवा उठून हालचाल सुरू केली तर dream memory टिकून राहणं कठीण होऊ शकतं.

याउलट REM Sleep मधून किंवा स्वप्नाच्या लगेच नंतर जाग आली तर ते स्वप्न आठवण्याची शक्यता जास्त असते. म्हणूनच कधी एखादं स्वप्न सकाळी अगदी स्पष्ट आठवतं, पण दहा मिनिटांनी त्यातील अर्ध्यापेक्षा जास्त भाग गायब झालेला असतो.

मग शेवटी स्वप्नं का पडतात?

आजच्या Science नुसार याचं उत्तर “एका कारणामुळे” असं नाही. Dreaming हा Sleep दरम्यान Brain मध्ये होणाऱ्या अनेक प्रक्रियांचा परिणाम असू शकतो. REM Sleep मधील Brain activity, emotions, memory आणि जागेपणीच्या अनुभवांची पुन्हा प्रक्रिया – या सगळ्यांचा त्यात काही ना काही सहभाग असण्याची शक्यता आहे.

पण स्वप्नांचा नेमका biological purpose काय आहे, यावर अजूनही संशोधन सुरू आहे. म्हणजेच, “स्वप्नं का पडतात?” या प्रश्नाचं Science ने बरंच काही उलगडलं असलं, तरी पूर्ण उत्तर अजून मिळालेलं नाही.

आणि कदाचित याचमुळे स्वप्नं अजूनही आपल्या Sleep मधल्या सर्वात interesting गोष्टींपैकी एक आहेत.

अशाच मन, वर्तन आणि मानसशास्त्राशी संबंधित प्रश्नांची सोप्या भाषेत, research-based उत्तरं जाणून घेण्यासाठी THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

हेही वाचा👇

🤔आपण स्वतः असहमत असूनही इतरांच्या मागे का जातो?

🤷‍♀️आपल्याला कोणीतरी पाहत असल्यासारखं का वाटतं?

😱मृत्यूच्या जवळ गेल्यावर काय अनुभव येतात? Near-Death Experience मागचं Science