आपण स्वतः असहमत असूनही इतरांच्या मागे का जातो?

समजा तुम्ही मित्रांसोबत बसलेले आहात. एखाद्या विषयावर सगळे जण एका बाजूने बोलत आहेत, पण तुम्हाला आतून वाटतंय की “नाही, हे काही बरोबर नाही.” तरीही तुमची वेळ आली की तुम्ही म्हणता, “हो, मलाही तसंच वाटतं.” कधी एखाद्या group मध्ये एखादा निर्णय घेतला जातो आणि तुम्हाला तो पटत नसतानाही तुम्ही त्याला विरोध करत नाही. हे फक्त तुमच्यासोबत घडतं असं नाही. Psychology मध्ये अशा प्रकारच्या वर्तनाचा अभ्यास Conformity आणि Social Influence या संकल्पनांमधून केला जातो. म्हणजेच, आपल्या आजूबाजूचे लोक काय मानतात किंवा काय करतात याचा आपल्या स्वतःच्या judgment आणि behaviour वर परिणाम होणे.

चूक वाटत असूनही आपण group सोबत का जातो?

याचं एक मोठं कारण म्हणजे आपल्याला social acceptance हवी असते. माणूस सामाजिक प्राणी आहे आणि एखाद्या group चा भाग असल्याची भावना त्याच्यासाठी महत्त्वाची असते. त्यामुळे “मी वेगळं बोललो तर बाकीचे माझ्याबद्दल काय विचार करतील?”, “मीच वेगळा का दिसू?”, “यामुळे माझं relationship खराब होईल का?” असे विचार नकळत सुरू होऊ शकतात. Psychology मध्ये याला Normative Social Influence म्हणतात. यात तुम्ही एखाद्या गोष्टीशी पूर्णपणे सहमत नसतानाही group च्या अपेक्षेनुसार वागू शकता, कारण acceptance मिळवणं किंवा rejection टाळणं महत्त्वाचं वाटतं.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक वेळी तुम्ही group सोबत गेलात म्हणजे तुम्ही दबावाला बळी पडलात. काही वेळा इतर लोकांकडे तुमच्यापेक्षा जास्त माहिती असू शकते. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या नवीन ठिकाणी गेला आहात आणि बाकीचे लोक तिथे आधीपासून गेलेले आहेत. ते एखादा मार्ग सांगतात आणि तुम्ही त्यांच्यावर विश्वास ठेवता. इथे तुम्ही फक्त “सगळे असंच म्हणतायत” म्हणून त्यांच्यामागे जात नाही; तुम्ही त्यांच्या माहितीला evidence म्हणून वापरत असता. याला Informational Social Influence म्हणतात. विशेषतः परिस्थिती unclear किंवा uncertain असताना हा प्रभाव वाढू शकतो.

मग Asch Experiment मध्ये नेमकं काय झालं?

या विषयावर Psychology मधला सर्वात प्रसिद्ध प्रयोग Solomon Asch यांनी केला. Participants ना काही lines दाखवून त्यांची length compare करायला सांगितली जात होती. प्रश्न अगदी सोपा होता आणि योग्य answer सहज दिसत होता. पण group मधील इतर लोकांना आधीच चुकीचं उत्तर देण्यास सांगितलं होतं. जेव्हा खरा participant शेवटी उत्तर द्यायचा, तेव्हा त्याच्या आधी अनेक लोक एकच चुकीचं उत्तर देत. अशा परिस्थितीत काही participants नी त्यांना चुकीचं वाटत असतानाही majority चं उत्तर स्वीकारलं. Asch यांच्या 1956 च्या प्रसिद्ध कामाने majority pressure मुळे judgment कसा बदलू शकतो हे दाखवलं.

पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे जी अनेकदा internet वरच्या articles मध्ये राहून जाते. Asch च्या experiment चा अर्थ “लोक नेहमी group च्या मागे जातात” असा अजिबात नाही. अनेक participants नी majority च्या चुकीच्या उत्तराला मान्य केलं नाही. शिवाय नंतरच्या analyses मध्ये conformity आणि independence दोन्ही समजून घेण्याची गरज असल्याचं स्पष्ट झालं आहे. म्हणजेच, group pressure असला तरी प्रत्येक व्यक्ती त्याला सारखी प्रतिक्रिया देत नाही.

Majority मोठी असेल तर आपल्यावर pressure वाढतो का?

काही परिस्थितींमध्ये होऊ शकतो. जेव्हा group मधील अनेक लोक एकाच मतावर ठाम असतात, तेव्हा स्वतःचं वेगळं मत मांडणं psychologically कठीण होऊ शकतं. कारण तुम्हाला असं वाटू शकतं की “सगळेच एकच म्हणतायत, कदाचित माझंच चुकत असेल.” विशेषतः विषयाबद्दल तुमचा confidence कमी असेल किंवा situation स्पष्ट नसेल तर इतरांचं मत तुमच्या judgment वर अधिक प्रभाव टाकू शकतं. Research मध्ये group size, response public आहे की private, task किती difficult आहे आणि group मध्ये dissent करणारा कोणी आहे का यांसारखे factors conformity वर परिणाम करत असल्याचं आढळतं.

यात self-doubt सुद्धा महत्त्वाचा असू शकतो. तुम्हाला स्वतःचं मत 100% खात्रीने मांडता येत नसेल, तर majority कडे पाहून स्वतःच्या judgment वर पुन्हा विचार करण्याची शक्यता वाढते. उलट, एखादी व्यक्ती group मध्ये तुमच्यासारखंच वेगळं मत मांडते तेव्हा “फक्त मलाच असं वाटत नाही” ही भावना मिळू शकते. त्यामुळे majority ची एकसंधता तुटते आणि स्वतःचं मत व्यक्त करणं तुलनेने सोपं होऊ शकतं.

आपण group च्या मताशी agree करतो की फक्त वरून “हो” म्हणतो?

हा फरक खूप महत्त्वाचा आहे. काही वेळा तुम्ही फक्त बाहेरून agree करता, पण मनातून तुमचं मत बदललेलं नसतं. उदाहरणार्थ, मित्रांचा group एखाद्या plan ला हो म्हणतो आणि तुम्हाला तो plan आवडत नाही. तरी तुम्ही वाद टाळण्यासाठी “ठीक आहे” म्हणता. याला public compliance म्हणता येईल. दुसऱ्या परिस्थितीत तुम्हाला आधी स्वतःच्या मताबद्दल doubt असतो आणि बाकीच्यांचं मत ऐकल्यानंतर तुम्हाला खरंच वाटू लागतं की “हो, बहुतेक ते बरोबर असतील.” इथे group चा प्रभाव तुमच्या private judgment पर्यंत पोहोचतो. Research मध्ये compliance आणि acceptance यांच्यात असा फरक केला जातो.

यामुळेच “मी इतरांच्या मागे का जातो?” या प्रश्नाचं एकच उत्तर नाही. कधी तुम्हाला group मध्ये accepted राहायचं असतं, कधी तुम्हाला योग्य माहिती हवी असते, कधी स्वतःच्या judgment वर doubt असतो, तर कधी त्या group शी तुमची identity जोडलेली असते. उदाहरणार्थ, ज्या group ला तुम्ही “आपले लोक” मानता, त्यांचं मत तुमच्यावर अधिक प्रभाव टाकू शकतं. Social identity आणि group identification यांचा social influence शी संबंध असल्याचं research reviews मध्ये दिसतं.

Social Media मुळे हे अजून वेगळ्या पद्धतीने घडू शकतं

आज group pressure फक्त समोर बसलेल्या लोकांपुरता राहिलेला नाही. Social Media वर एखाद्या पोस्टखाली हजारो लोक एकाच मताने comment करताना दिसले, एखाद्या video ला लाखो likes दिसले किंवा एखाद्या opinion ला सतत approval मिळताना दिसलं, तर त्या मताला “बहुतेक हेच योग्य असावं” अशी भावना निर्माण होऊ शकते. मात्र online दिसणारी majority ही नेहमीच संपूर्ण समाजाचं किंवा खरंच independent opinions चं प्रतिनिधित्व करते असं समजणं योग्य नाही. Recent conformity research मध्ये digital environments आणि online social influence यांचाही अभ्यास वाढला आहे.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे लोकांचं group सोबत जाणं नेहमी चुकीचं नसतं. आपण रोज इतरांकडून शिकतो. Restaurant भरलेलं दिसलं तर “इथे जेवण चांगलं असावं” असा अंदाज आपण लावतो. नवीन ठिकाणी लोक ज्या दिशेने जात आहेत ती दिशा आपण follow करतो. एखाद्या विषयात expert व्यक्तीचं मत ऐकून आपलं मत बदलतो. अशा वेळी इतरांचं behaviour आपल्याला useful information देऊ शकतं. त्यामुळे independent thinking म्हणजे प्रत्येक गोष्टीत फक्त विरोध करणे नव्हे.

मग पुढच्या वेळी स्वतःला एक प्रश्न विचारा

तुम्हाला एखाद्या group चं मत पटत नसेल, तर लगेच त्यांच्याशी भांडण्याची किंवा मुद्दाम विरोध करण्याची गरज नाही. त्याऐवजी स्वतःला शांतपणे विचारा: “मला हे खरंच योग्य वाटतंय का, की बाकीचे सगळे असंच म्हणतायत म्हणून मी हो म्हणतोय?” आणि दुसरा प्रश्न: “त्यांच्याकडे माझ्यापेक्षा जास्त माहिती आहे का?” हे दोन प्रश्न वेगळे केल्यावर तुम्हाला कळू शकतं की तुम्ही information मुळे मत बदलत आहात की social pressure मुळे.

शेवटी, Psychology आपल्याला असं सांगत नाही की “इतरांचं कधीच ऐकू नका.” उलट, योग्य information मिळाल्यावर आपलं मत बदलणं ही चांगली गोष्ट असू शकते. पण तुमचं मत फक्त majority मुळे बदलत असेल, तर त्या क्षणी थोडं थांबून स्वतःचा विचार तपासणं उपयोगी ठरतं. कारण स्वतःच्या मताशी असहमत होऊन group सोबत जाणं आणि योग्य कारणामुळे आपलं मत बदलणं या दोन गोष्टी बाहेरून सारख्या दिसू शकतात, पण Psychology मध्ये त्या सारख्या नसतात.