कधी अभ्यास करताना, ऑफिसमध्ये बसताना किंवा एखादा कंटाळवाणा video पाहताना अचानक जांभई येते. कधी दुसऱ्या व्यक्तीला जांभई देताना पाहिलं तरी आपल्यालाही जांभई येते.
मग प्रश्न पडतो- आपल्याला जांभई का येते?
सोपं उत्तर म्हणजे जांभई ही फक्त झोप किंवा कंटाळा दाखवणारी reaction नाही. ती मेंदू, शरीराची alertness, तापमान आणि social behaviour यांच्याशी संबंधित असलेली एक complex biological प्रक्रिया आहे. मात्र जांभईचं एकच निश्चित कारण Science ने अजून सिद्ध केलेलं नाही.
जांभई म्हणजे शरीरात नेमकं काय होतं?
जांभई देताना आपण तोंड मोठं उघडतो, खोल श्वास घेतो, काही क्षणांसाठी श्वासोच्छवासाची लय बदलते आणि नंतर श्वास सोडतो.
या वेळी चेहरा, जबडा, मान आणि छातीशी संबंधित अनेक muscles एकत्र काम करतात. ही हालचाल पूर्णपणे involuntary असू शकते, म्हणजे आपण जाणीवपूर्वक जांभई देण्याचा निर्णय घेतलेला नसतानाही ती येऊ शकते.
जांभई फक्त माणसांमध्येच दिसत नाही. अनेक vertebrate animals मध्येही ती आढळते. त्यामुळे ही खूप जुनी biological behaviour असण्याची शक्यता आहे.
“शरीरात oxygen कमी झाल्यामुळे जांभई येते” हे खरं आहे का?
ही सर्वात लोकप्रिय explanation आहे. पण ती पूर्णपणे बरोबर नाही.
पूर्वी असं मानलं जात होतं की रक्तातील oxygen कमी झाला किंवा carbon dioxide वाढला की शरीर जास्त oxygen घेण्यासाठी जांभई देतं.
मात्र controlled studies आणि reviews मध्ये जांभई ही फक्त oxygen कमी झाल्यामुळे सुरू होते, असं ठोसपणे सिद्ध झालेलं नाही. जांभईच्या वेळी आपण खोल श्वास घेतो, पण त्याचा अर्थ असा नाही की शरीर oxygen ची कमतरता भरून काढण्यासाठीच जांभई देत आहे.
म्हणून: जांभई = oxygen कमी झाल्याची खात्रीशीर निशाणी
असं म्हणणं वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक नाही.
मग झोप येताना जांभई का येते?
जांभईचा संबंध sleepiness आणि alertness मधील बदलांशी नक्कीच दिसतो.
आपण झोपायला जाण्यापूर्वी, नुकतेच जागे झाल्यावर किंवा बराच वेळ एकाच कामात लक्ष देताना जांभई येऊ शकते. या अवस्थांमध्ये मेंदूची alertness बदलत असते.
जांभई शरीराला एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाण्यास मदत करते का, यावर संशोधन आहे. काही वैज्ञानिकांच्या मते ती arousal किंवा alertness बदलण्याशी संबंधित असू शकते. पण “जांभई आली म्हणजे मेंदू जागा होण्यासाठी स्वतःला reset करत आहे” हे अजून निश्चित वैज्ञानिक निष्कर्ष नाही.
जांभई आणि झोप यांचा संबंध आहे, पण जांभई म्हणजे शरीराला नक्कीच झोप हवी आहे, असं प्रत्येक वेळी म्हणता येत नाही.
जांभईमुळे मेंदू थंड होतो का?
ही जांभईबद्दलची एक महत्त्वाची scientific theory आहे.
याला Thermoregulatory Theory of Yawning म्हणतात. या theory नुसार जांभईच्या वेळी डोक्याच्या भागात होणाऱ्या हालचाली, रक्तप्रवाहातील बदल आणि श्वास घेताना येणारी हवा यांचा मेंदूच्या तापमानाशी संबंध असू शकतो.
काही संशोधनांमध्ये ambient temperature आणि yawning frequency यांच्यात संबंध आढळला आहे. काही परिस्थितींमध्ये वातावरणाचं तापमान वाढल्यावर contagious yawning कमी झाल्याचंही दिसून आलं.
या निष्कर्षांमुळे जांभईचा शरीराच्या तापमान नियंत्रणाशी संबंध असू शकतो, अशी शक्यता मजबूत झाली आहे.
पण इथे सावध राहणं गरजेचं आहे. “प्रत्येक जांभई मेंदू थंड करण्यासाठीच येते” असं अजून ठामपणे म्हणता येत नाही. Brain cooling theory ला काही experimental support आहे, पण तिच्यावर scientific debate अजूनही सुरू आहे.
दुसऱ्याला जांभई देताना आपल्यालाही का येते?
याला Contagious Yawning म्हणतात.
एखादी व्यक्ती जांभई देताना पाहिली, जांभईबद्दल वाचलं किंवा काही वेळा फक्त त्याचा विचार केला तरी आपल्याला जांभई येऊ शकते.
हा प्रकार फक्त माणसांमध्येच नाही, तर काही primates आणि इतर प्राण्यांमध्येही दिसतो.
Contagious yawning चा संबंध social cognition, attention आणि empathy यांसारख्या गोष्टींशी असू शकतो, असं काही संशोधन सुचवतं. जवळच्या व्यक्तीला जांभई देताना पाहिल्यावर reaction होण्याची शक्यता काही अभ्यासांमध्ये जास्त दिसली आहे.
पण याचा अर्थ असा नाही की ज्याला contagious yawning होत नाही तो कमी empathetic आहे.
जांभईची ही reaction अनेक factors वर अवलंबून असू शकते. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची empathy किंवा personality मोजण्यासाठी ती reliable test नाही.
जांभई म्हणजे कंटाळा आला आहे, असं समजायचं का?
नेहमीच नाही.
कंटाळा, कमी alertness किंवा monotony यामुळे जांभई येऊ शकते. पण जांभई इतर परिस्थितींमध्येही येते—जसं की झोपेतून उठताना, emotional परिस्थितीत किंवा दुसऱ्याला जांभई देताना.
म्हणून एखादी व्यक्ती जांभई देत असेल तर ती तुमच्या बोलण्याला कंटाळली आहे, असा लगेच निष्कर्ष काढणं चुकीचं ठरू शकतं.
कधी कधी ती व्यक्ती थकलेली असू शकते, तिचं लक्ष बदलत असू शकतं किंवा ती फक्त शरीराच्या एका सामान्य involuntary response मधून जात असू शकते.
जांभई येताना डोळ्यांत पाणी का येतं?
काही लोकांना जांभई देताना डोळ्यांत पाणी येतं. याचा संबंध जांभईच्या वेळी चेहऱ्याच्या muscles मध्ये होणाऱ्या हालचालींशी आणि डोळ्यांभोवतीच्या tissues वर येणाऱ्या pressure शी असू शकतो.
जांभई देताना डोळ्यांभोवतीचे muscles आकुंचन पावतात. त्यामुळे tear glands आणि डोळ्यांच्या आसपासच्या भागावर परिणाम होऊ शकतो.
याचा अर्थ असा नाही की आपण emotional झालो आहोत किंवा रडायला लागलो आहोत. अनेकदा हे फक्त जांभईच्या mechanical movement मुळे घडतं.
खूप जांभई येत असेल तर काय?
कधीमधी जांभई येणं सामान्य आहे. पण सतत, असामान्य प्रमाणात जांभई येत असेल आणि त्यासोबत दिवसभर खूप झोप येत असेल, झोप पूर्ण होत नसेल किंवा इतर symptoms असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
कमी झोप, sleep disorders, काही औषधे किंवा इतर health-related कारणांमुळे excessive yawning होऊ शकते. मात्र फक्त जांभईवरून कोणताही आजार ठरवता येत नाही.
जर जांभई खूप वाढली असेल आणि ती दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल, तर healthcare professional चा सल्ला घेणं योग्य ठरेल.
शेवटी खरं काय?
जांभई ही शरीराची एक complex biological reaction आहे.
ती झोप, alertness, boredom, emotional state, temperature regulation आणि social behaviour यांच्याशी संबंधित असू शकते. पण जांभईचं एकच कारण आहे, असं Science अजून सांगत नाही.
Oxygen कमी झाल्यामुळेच जांभई येते, हा जुना दावा पुराव्याने समर्थित नाही. Brain cooling theory ला काही संशोधनाचा आधार आहे, पण ती प्रत्येक जांभईचं पूर्ण explanation नाही.
आणि दुसऱ्याला पाहून जांभई येणं ही फक्त मजेशीर गोष्ट नाही. त्यामागे आपल्या brain आणि social behaviour यांच्यातील एक interesting connection असू शकतो.
म्हणजेच, आपण जांभईला फक्त “झोप येतेय” किंवा “कंटाळा आलाय” असं समजतो; पण तिच्यामागे मेंदू, nervous system आणि शरीराच्या अवस्थांमधील एक गुंतागुंतीची प्रक्रिया असू शकते.
THE FACT BITES सोबत Brain, Body आणि आपल्या रोजच्या अनुभवांमागचं Science सोप्या भाषेत समजून घ्या.
हेही वाचा 👇
❓काम सतत पुढे ढकलण्याची सवय कशी थांबवायची?
😴चांगल्या आठवणींपेक्षा वाईट आठवणी जास्त का आठवतात?
🤔आपण घेतलेल्या निर्णयाचा नंतर पश्चात्ताप का होतो? Psychology काय सांगते?
🤼आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो? ती थांबवायची कशी?
💭आपले विचार आपल्या वर्तनावर खरंच परिणाम करतात का?