थंडी वाजली, अंगावर शहारे आले. एखादं गाणं ऐकताना अचानक अंगावर काटा आला. एखादा emotional moment पाहिला किंवा काहीतरी धक्कादायक अनुभवलं आणि हातावरचे केस उभे राहिले.
आपण याला सहज म्हणतो- “अंगावर शहारे आले.”
पण प्रश्न असा आहे की, आपल्या अंगावर शहारे नेमके का येतात?
याला Science मध्ये Goosebumps किंवा Piloerection म्हणतात. ही शरीराची एक involuntary reaction आहे. आपल्या skin मधील प्रत्येक hair follicle जवळ एक छोटा smooth muscle असतो, ज्याला Arrector Pili Muscle म्हणतात. हा muscle contract झाला की केस सरळ उभे राहतात आणि त्वचेवर छोटे छोटे bumps दिसू लागतात.
आणि interesting गोष्ट म्हणजे हे फक्त थंडीमुळे होत नाही.
शहारे येतात तरी कसे?
आपल्या शरीरातील Autonomic Nervous System अशा अनेक reactions नियंत्रित करतं ज्यावर आपला थेट conscious control नसतो.
जेव्हा काही विशिष्ट stimulus मुळे शरीराची autonomic activity बदलते, तेव्हा sympathetic nervous system सक्रिय होऊ शकतो. त्याचा परिणाम hair follicles जवळच्या Arrector Pili Muscles वर होतो.
हे muscles contract झाले की त्वचेवरील hair follicle थोडा वर ओढला जातो.
परिणाम?
केस उभे राहतात आणि त्वचेवर छोटे bumps दिसतात. यालाच आपण शहारे म्हणतो.
शहारे → Arrector Pili Muscle contraction → केस उभे → त्वचेवर छोटे bumps
ही संपूर्ण प्रक्रिया आपल्या इच्छेने सुरू किंवा बंद करता येत नाही.
मग थंडी वाजली की Goosebumps का येतात?
यामागे एक जुनी biological mechanism आहे.
थंडीच्या वातावरणात केस उभे राहिल्यामुळे शरीराच्या पृष्ठभागाजवळ थोडी हवा अडकू शकते. जास्त hair असलेल्या प्राण्यांमध्ये हा परिणाम body heat टिकवून ठेवण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतो.
म्हणजे एखाद्या दाट केस असलेल्या प्राण्याच्या शरीरावरचे केस उभे राहिले, तर त्याच्या शरीराभोवती insulating air layer तयार होण्यास मदत होऊ शकते. पण मानवांमध्ये body hair तुलनेने कमी असल्यामुळे हा thermoregulatory फायदा खूप मर्यादित आहे.
म्हणून “आपल्याला शहारे येतात म्हणजे शरीर आपल्याला गरम ठेवत आहे” हे पूर्णपणे चुकीचं नाही, पण ते मानवांमध्ये मुख्य explanation आहे असं म्हणणं योग्य नाही.
पण मग गाणं ऐकताना शहारे का येतात?
इथे Goosebumps अजून interesting होतात.
आपल्याला एखादं गाणं, movie scene, speech किंवा emotional घटना खूप powerful वाटली तरी शरीर त्याला फक्त “भावना” म्हणून अनुभवत नाही. त्या emotional experience सोबत autonomic nervous system मध्ये physiological changes होऊ शकतात.
काही studies मध्ये emotional piloerection सोबत sympathetic activation, skin conductance आणि heart-rate changes आढळले आहेत. म्हणूनच एखाद्या गाण्यातील एखादा particular moment ऐकताना अचानक अंगावर काटा येऊ शकतो.
याला काही संशोधक emotional piloerection किंवा aesthetic chills अशा संकल्पनांशी जोडतात.
पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे- प्रत्येक वेळी म्हणून “आपल्याला शहारे येतात म्हणजे शरीर आपल्याला गरम ठेवत आहे” हे पूर्णपणे चुकीचं नाही, पण ते मानवांमध्ये मुख्य explanation आहे असं म्हणणं योग्य नाही.
आले म्हणजे भावना खूप intense होत्याच असं नाही.
मानवी piloerection आणि subjective emotion यांच्यातील relationship अजून पूर्णपणे समजलेलं नाही.
भीती वाटली तरी अंगावर शहारे का येतात?
भीती किंवा अचानक धक्का बसल्यावर शरीराची fight-or-flight response सक्रिय होऊ शकते.
या अवस्थेत sympathetic nervous system शरीराला action साठी तयार करतं. Heart rate, breathing आणि इतर autonomic responses मध्ये बदल होतात. त्याच physiological activation च्या context मध्ये piloerection देखील होऊ शकते.
म्हणून एखाद्या scary situation मध्ये अचानक अंगावर काटा येणं आश्चर्यकारक नाही.
पण Goosebumps म्हणजे “भीतीची खात्रीशीर निशाणी” असं म्हणता येणार नाही. कारण थंडी, touch आणि काही visual किंवा audio stimuli मुळेही piloerection होऊ शकते.
शहारे म्हणजे शरीराची जुनी evolutionary आठवण आहे का?
याबाबत internet वर एक popular explanation आहे:
“आपल्या पूर्वजांच्या शरीरावर खूप केस होते. धोका दिसल्यावर केस उभे करून ते स्वतःला मोठं दाखवायचे. आज माणसांमध्ये त्याची फक्त उरलेली reaction आहे.”
ही explanation evolutionary दृष्टिकोनातून interesting आहे. अनेक mammals मध्ये hair-raising response thermoregulation किंवा social/threat signalling मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.
पण मानवांमध्ये म्हणून “आपल्याला शहारेयेतात म्हणजे शरीर आपल्याला गरम ठेवत आहे” हे पूर्णपणे चुकीचं नाही, पण ते मानवांमध्ये मुख्य explanation आहे असं म्हणणं योग्य नाही.
चं exact evolutionary function काय आहे, हे इतकं straightforward नाही.
विशेषतः “माणसांमध्ये याचा आता काहीच उपयोग नाही” असं ठामपणे म्हणणंही योग्य नाही.
2024 मधील एका human study मध्ये संशोधकांनी 1,198 piloerection episodes नोंदवले. त्यांना thermal, tactile आणि audio-visual stimuli मुळे piloerection होऊ शकते असं आढळलं. संशोधनात piloerection हा केवळ emotional response नसून environmental changes शीही संबंधित असू शकतो असं सुचवलं आहे.
म्हणजे Goosebumps ची story आपल्याला वाटते त्यापेक्षा थोडी अधिक complex आहे.
Goosebumps आले म्हणजे शरीरात काय बदलतं?
Piloerection ही isolated skin reaction नाही.
विशेषतः emotional piloerection च्या अभ्यासात sympathetic nervous system activity शी त्याचा संबंध आढळतो. काही studies मध्ये Goosebumps च्या वेळी skin conductance आणि cardiovascular activity मध्येही बदल दिसले आहेत.
म्हणजे एखाद्या strong stimulus वेळी आपल्या शरीरात अनेक physiological reactions एकाच वेळी घडू शकतात.
आपल्याला फक्त त्वचेवरचे छोटे bumps दिसतात- पण आतमध्ये autonomic nervous system देखील काम करत असतो.
मग काही लोकांना जास्त Goosebumps का येतात?
सगळ्यांना एकाच stimulus वर सारखी physiological reaction येत नाही.
एखाद्या व्यक्तीला एखादं गाणं ऐकून अंगावर काटा येऊ शकतो, तर दुसऱ्याला त्याच गाण्याने काहीच reaction होणार नाही.
यात stimulus, व्यक्तीचा emotional response, context आणि शरीराची autonomic प्रतिक्रिया यांसारखे अनेक factors असू शकतात.
म्हणून “ज्याला जास्त शहारे येतात तो जास्त emotional असतो” असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
इतकंच नाही, 2024 च्या एका अभ्यासात लोकांना स्वतःला शहारे नेमके कधी आले हे अचूक ओळखण्यातही मर्यादा असल्याचं दिसून आलं. Self-reported शहारे आणि प्रत्यक्ष observed piloerection यांच्यात पूर्ण जुळणं आढळलं नाही.
शेवटी खरं काय?
शहारे म्हणजे शरीरातील hair follicles जवळच्या Arrector Pili Muscles च्या contraction मुळे होणारी involuntary reaction आहे.
थंडीमध्ये ती शरीराच्या thermoregulation शी संबंधित असू शकते. पण माणसांना फक्त थंडीमुळेच Goosebumps येतात असं नाही.
भीती, excitement, music, emotional moments, touch आणि इतर environmental stimuli देखील piloerection trigger करू शकतात.
आणि कदाचित यातील सर्वात interesting गोष्ट हीच आहे- आपल्याला अंगावर शहारे आले की आपण ते फक्त “भावना” समजतो; पण त्या छोट्याशा reaction मागे skin, hair follicles, muscles आणि Autonomic Nervous System यांच्यातला एक पूर्ण biological process सुरू असतो.
आपल्या शरीरात रोज घडणाऱ्या अशाच साध्या वाटणाऱ्या reactions मागे किती Science लपलेलं आहे, हे समजून घेणं कधी कधी स्वतःच्या शरीराकडे पाहण्याची पद्धतच बदलून टाकतं.
THE FACT BITES सोबत Brain, Body आणि आपल्या रोजच्या अनुभवांमागचं Science सोप्या भाषेत समजून घ्या.
हेही वाचा 👇
😴झोप लागत असताना शरीर अचानक दचकतं का?
🏋️काम सतत पुढे ढकलण्याची सवय कशी थांबवायची?
🤔चांगल्या आठवणींपेक्षा वाईट आठवणी जास्त का आठवतात?
❓आपण घेतलेल्या निर्णयाचा नंतर पश्चात्ताप का होतो? Psychology काय सांगते?