आपण घेतलेल्या निर्णयाचा नंतर पश्चात्ताप का होतो? Psychology काय सांगते?

कधी एखादा निर्णय घेतल्यानंतर काही तासांनी किंवा काही दिवसांनी अचानक मनात येतं –“आपण तो निर्णय घेतलाच का?”

नोकरी बदलण्याचा निर्णय असो, एखाद्या व्यक्तीशी बोलणं असो किंवा एखादी मोठी संधी सोडणं असो… निर्णय घेताना तो योग्य वाटतो. पण नंतर परिस्थिती बदलली की मन पुन्हा मागे जातं.

आणि मग सुरू होतो एक वेगळाच प्रश्न: “जर मी तेव्हा दुसरा निर्णय घेतला असता तर?”

इथेच Psychology मधली एक interesting प्रक्रिया सुरू होते.

पश्चात्ताप फक्त चुकीच्या निर्णयामुळेच होत नाही.

आपल्याला वाटतं की decision चुकीचा ठरला म्हणून regret होतो. पण गोष्ट त्यापेक्षा थोडी वेगळी आहे.

Psychology मध्ये regret हा counterfactual thinking शी जोडला जातो. म्हणजे आपल्या वास्तविक परिस्थितीची तुलना आपण अशा एका कल्पित परिस्थितीशी करतो जी घडलीच नाही-“मी वेगळं केलं असतं तर काय झालं असतं?”

उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या job offer ला नकार दिला आणि काही महिन्यांनी त्या कंपनीची चांगली growth झाली. तुमच्या मनात लगेच येऊ शकतं: “मी ती job घेतली असती तर माझं आजचं आयुष्य वेगळं असतं.”

पण महत्त्वाची गोष्ट अशी की तुम्ही त्या alternate reality चा पूर्ण सत्याशी comparison करत नाही. तुम्ही फक्त कल्पना केलेल्या चांगल्या outcome ची तुलना सध्याच्या reality शी करत असता.

मेंदू “जर असं केलं असतं तर…” असा का विचारतो?

याला counterfactual thinking म्हणतात.

आपला मेंदू भूतकाळातील घटनांमधून पुढच्या वागणुकीसाठी शिकू शकतो. “कुठे चूक झाली?” किंवा “पुढच्या वेळी काय वेगळं करता येईल?” हा विचार उपयोगी ठरू शकतो. पण हीच प्रक्रिया सतत चालू राहिली तर ती learning पेक्षा self-blame मध्ये बदलू शकते. म्हणून regret चा अर्थ नेहमी “मी चुकीचा होतो” असा नसतो.

कधी कधी तो फक्त असा संकेत असतो: “आता मला त्या निर्णयाबद्दल अधिक माहिती मिळाली आहे, जी निर्णय घेताना माझ्याकडे नव्हती.”

एक विचित्र गोष्ट: जास्त options असले तरी regret वाढू शकतो

आपल्याला वाटतं की जास्त choices म्हणजे चांगली decision-making. पण research मध्ये असे आढळले आहे की काही परिस्थितींमध्ये जास्त alternatives असतील तर decision नंतर regret वाढू शकतो. कारण मग मनात एक प्रश्न राहतो: “यापेक्षा चांगला option मी निवडला असता का?” म्हणजे problem नेहमी चुकीचा option नसतो.

कधी कधी निवडलेला option कितीही चांगला असला तरी न निवडलेल्या options ची कल्पना regret निर्माण करू शकते.

Action चा regret जास्त की काहीच न करण्याचा?

इथेही एक simple answer नाही. काही परिस्थितींमध्ये केलेल्या action चा regret जास्त जाणवू शकतो. तर काही परिस्थितींमध्ये “मी तेव्हा काही केलं असतं तर…” हा विचार जास्त त्रास देऊ शकतो.

Research दाखवते की action किंवा inaction यापैकी कोणता decision जास्त regret निर्माण करेल हे परिस्थिती आणि व्यक्तीच्या motivational orientation वर अवलंबून असू शकतं. म्हणून “नेहमी risk घेतल्याचा regret कमी असतो” किंवा “काही न करण्याचाच regret जास्त असतो” असा universal rule नाही.

मग पश्चात्ताप कमी करण्यासाठी काय करायचं?

सगळ्यात आधी एक गोष्ट समजून घ्या: भूतकाळातील decision बदलता येत नाही; पण त्यातून घेतलेला अर्थ बदलता येतो.

स्वतःला फक्त “मी असं का केलं?” असं विचारण्याऐवजी तीन प्रश्न विचारा:

1. त्या वेळी माझ्याकडे कोणती माहिती होती?
2. त्या माहितीवरून माझा decision reasonable होता का?
3. आज मला काय नवीन शिकायला मिळालं?

यामुळे regret फक्त self-blame न राहता learning मध्ये बदलू शकतो. आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे “जर मी दुसरं केलं असतं…” या विचाराला fact समजू नका. तुम्हाला दुसरा outcome कसा झाला असता हे माहीत नाही. कदाचित तो चांगला झाला असता. कदाचित वाईट. कदाचित पूर्णपणे वेगळा.

Conclusion/निष्कर्ष

आपल्याला निर्णयांचा पश्चात्ताप होतो कारण आपला मेंदू फक्त काय झालं यावर थांबत नाही.

तो विचारतो: “काय झालं असतं, जर मी वेगळं केलं असतं?”

हीच counterfactual thinking regret ला जन्म देऊ शकते. म्हणून पुढच्या वेळी एखाद्या जुन्या decision बद्दल मनात “मी तेव्हा असं केलं नसतं तर…” असा विचार आला, तेव्हा स्वतःला दोष देण्याआधी एक प्रश्न विचारा:

“त्या वेळचा मी, त्या वेळच्या माहितीनुसार, त्यापेक्षा चांगला निर्णय खरंच घेऊ शकत होतो का?”

कदाचित त्या प्रश्नाचं उत्तरच तुमचा regret कमी करण्यासाठी पहिलं पाऊल असेल.

Sources / References

1. Zeelenberg et al. – Emotional Reactions to the Outcomes of Decisions (Regret आणि counterfactual thinking यांच्यातील संबंधावर classic research.)
2. Roese – The Functional Theory of Counterfactual Thinking (“what might have been” आणि counterfactual thoughts कशा प्रकारे behavior आणि learning शी जोडल्या जातात यावर review.)
3. Matarazzo et al. — Regret and Other Emotions Related to Decision-Making (Regret, responsibility, agency आणि disappointment यातील फरक समजण्यासाठी उपयुक्त review.)
4. Han, Quadflieg & Ludwig — Decision Avoidance and Post-Decision Regret (Decision avoidance, choice-set size आणि post-decision regret यावरील systematic review आणि meta-analysis.)
5. Itzkin, Van Dijk & Azar — Regret Following Action vs. Inaction (Action आणि inaction नंतर regret कसा बदलू शकतो यावरील research.)
6. Degraeve et al. — Regret Regulation Scale, 2026 (Regret regulate करण्याच्या individual strategies मोजण्यासाठी विकसित केलेले नवीन research instrument.)
7. Decision Reversibility and Satisfaction (Decision बदलता येतो की नाही याचा counterfactual thinking आणि anticipated regret वर होणारा परिणाम.)

अशाच मन, वर्तन आणि मानसशास्त्राशी संबंधित प्रश्नांची सोप्या भाषेत, research-based उत्तरं जाणून घेण्यासाठी THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

हेही वाचा 👇

🧠 आपण Overthinking का करतो?

👥 आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो?

⏳ आपण महत्त्वाचे काम पुढे का ढकलतो?

🩹 चांगल्या आठवणींपेक्षा वाईट आठवणी जास्त का आठवतात?