आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो? ती थांबवायची कशी?

Social Comparison: आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात येतो. दुसऱ्याचं यश, career, पैसा किंवा lifestyle पाहिल्यावर आपण नकळत स्वतःकडे पाहू लागतो.

“त्याचं career माझ्यापेक्षा पुढे आहे…”, “ती माझ्यापेक्षा जास्त successful आहे…”, “त्याच्याकडे हे आहे, माझ्याकडे का नाही?”

अशा प्रकारचे विचार अनेकांना कधी ना कधी येतात. पण आपण स्वतःची इतरांशी तुलना करतोच का? आणि ही सवय कमी कशी करायची?
यामागे मानसशास्त्रात एक महत्त्वाची संकल्पना आहे- Social Comparison.

आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो?

1954 मध्ये psychologist Leon Festinger यांनी Social Comparison Theory मांडली. त्यांच्या मते, जेव्हा स्वतःच्या abilities, opinions किंवा progress बद्दल आपल्याला स्पष्ट reference नसतो, तेव्हा आपण इतर लोकांकडे पाहून स्वतःचं evaluation करण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणजे comparison नेहमीच कमीपणातून सुरू होत नाही.

उदाहरणार्थ, एखाद्याला आपलं career कुठे आहे हे समजत नसेल, तर तो त्याच्यासारख्या परिस्थितीत असलेल्या व्यक्तीकडे पाहून स्वतःची progress समजून घेऊ शकतो.

60 पेक्षा जास्त वर्षांच्या Social Comparison research च्या meta-analysis मध्येही लोक अनेकदा स्वतःपेक्षा पुढे असलेल्या व्यक्तींशी म्हणजेच upward comparison करतात, असं आढळलं. अशा comparison मुळे काही वेळा स्वतःबद्दलची evaluation अधिक नकारात्मक होऊ शकते.

मग comparison आपल्याला वाईट का वाटू लागते?

समस्या comparison मध्येच नसते; आपण त्याचा अर्थ कसा लावतो यात असते.

समजा तुमच्या मित्राला तुमच्यापेक्षा चांगली नोकरी मिळाली.

एक विचार असा असू शकतो: “त्याने हे achieve केलं, म्हणजे मीही कोणत्या गोष्टी सुधारू शकतो?”

पण दुसरा विचार असा असू शकतो: “तो माझ्यापेक्षा पुढे आहे. म्हणजे मी मागे पडलो आहे.”

पहिला comparison तुम्हाला information आणि motivation देऊ शकतो; दुसरा comparison स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण करू शकतो. Research मध्ये upward comparison चे परिणाम नेहमी एकसारखे नसतात; काही परिस्थितीत ते self-improvement साठी उपयोगीही ठरू शकते.

स्वतःची इतरांशी तुलना करणे थांबवायचे कसे?

पहिलं पाऊल म्हणजे comparison पूर्णपणे बंद करण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा त्याची दिशा बदलणे.

“तो माझ्यापेक्षा पुढे आहे का?” याऐवजी स्वतःला विचारा: “कालच्या तुलनेत मी आज कुठे सुधारलो आहे?” म्हणजे comparison दुसऱ्या व्यक्तीशी न करता स्वतःच्या जुन्या version सोबत करणे.

दुसरं म्हणजे, जेव्हा तुम्हाला एखाद्या व्यक्तीचा success पाहून वाईट वाटतं, तेव्हा लगेच स्वतःला कमी समजू नका. स्वतःला विचारा: “मला खरंच त्याच्यासारखं व्हायचं आहे का, की त्याच्याकडे असलेली एखादी specific गोष्ट मला हवी आहे?” यामुळे vague comparison ऐवजी तुमच्या स्वतःच्या goal वर लक्ष केंद्रित करता येतं.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे similarity आणि context लक्षात ठेवणे. आपण अनेकदा दुसऱ्या व्यक्तीचा visible result स्वतःच्या complete situation सोबत compare करतो. पण दोघांची परिस्थिती, संधी, वेळ आणि background सारखे असतीलच असं नाही.

2024 मधील एका अभ्यासात mindfulness आणि self-compassion जास्त असलेल्या लोकांमध्ये इतरांशी आणि स्वतःच्या past-self सोबत comparison करण्याची tendency कमी आढळली. संशोधकांनी हेही सुचवलं की comparison ला पूर्णपणे नष्ट करण्यापेक्षा ते अधिक mindful आणि self-compassionate पद्धतीने हाताळणं उपयोगी ठरू शकतं.

शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा:

Comparison ही मानवी मनाची सामान्य प्रक्रिया आहे.

ती प्रत्येक वेळी वाईट नसते. कधी ती आपल्याला स्वतःची स्थिती समजायला मदत करते, तर कधी improvement साठी direction देते. समस्या तेव्हा निर्माण होऊ शकते जेव्हा प्रत्येक comparison नंतर आपण स्वतःची किंमत दुसऱ्याच्या यशावर ठरवू लागतो.

म्हणून पुढच्या वेळी मनात विचार आला – “तो माझ्यापेक्षा पुढे आहे…”

तेव्हा एक प्रश्न स्वतःला विचारा: “ठीक आहे. पण मी कालच्या माझ्यापेक्षा आज पुढे आहे का?”

कदाचित comparison संपवण्याचा सर्वात practical मार्ग दुसऱ्यांकडे कमी पाहणे नसून, स्वतःच्या progress कडे जास्त लक्ष देणे हा असू शकतो.

Sources / संदर्भ

1. Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations.
   Social Comparison Theory चा मूलभूत framework.
2. Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A Social Comparison Theory Meta-Analysis 60+ Years On. Psychological Bulletin.
   60+ वर्षांच्या Social Comparison research चे meta-analysis.
3. Wheeler et al. / Social neuroscience review
   Upward आणि downward comparison चे emotional आणि neural effects समजण्यासाठी.
4. Aguilar-Raab et al. (2024). Less Frequent but Equally Useful: Social and Temporal Comparisons in Light of Mindfulness and Self-Compassion.
   Mindfulness, self-compassion आणि comparison tendency यांच्यातील संबंध.

अशाच मन, वर्तन आणि मानसशास्त्राशी संबंधित प्रश्नांची सोप्या भाषेत, research-based उत्तरं जाणून घेण्यासाठी THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

हेही वाचा 👇

🧠 आपण Overthinking का करतो?

⏳ आपण महत्त्वाचे काम पुढे का ढकलतो?

🩹 चांगल्या आठवणींपेक्षा वाईट आठवणी जास्त का आठवतात?

💆आपले विचार आपल्या वर्तनावर खरंच परिणाम करतात का?