कधी एखाद्याने आपल्याशी केलेलं एक वाईट बोलणं अनेक वर्षांनीही आठवतं, पण त्याच व्यक्तीने केलेल्या दहा चांगल्या गोष्टी मात्र तितक्या स्पष्ट आठवत नाहीत. एखादा अपमान, अपयश किंवा दुःखद प्रसंग पुन्हा पुन्हा मनात येतो.
मग प्रश्न पडतो – आपला मेंदू चांगल्या अनुभवांपेक्षा वाईट अनुभवांना जास्त महत्त्व देतो का?
याचं उत्तर थोडं वेगळं आहे. हो, नकारात्मक अनुभव अनेकदा अधिक ठळकपणे लक्षात राहू शकतात; पण प्रत्येक वेळी वाईट आठवणच चांगल्या आठवणीपेक्षा मजबूत असेल असं नाही. संशोधनानुसार सकारात्मक आणि नकारात्मक दोन्ही भावनिक अनुभव सामान्य, रोजच्या अनुभवांपेक्षा जास्त काळ टिकणाऱ्या आणि पुन्हा आठवण्यास सोप्या आठवणी बनू शकतात.
वाईट अनुभव जास्त का आठवतात?
1. कारण त्यावेळी भावना जास्त तीव्र असतात
आपण एखादा साधा दिवस सहज विसरतो. पण त्याच दिवशी काही खूप आनंददायक किंवा त्रासदायक घडलं असेल, तर तो प्रसंग लक्षात राहण्याची शक्यता वाढते. संशोधनाच्या review मध्ये emotional experiences साध्या neutral experiences पेक्षा memory मध्ये अधिक टिकून राहू शकतात आणि नंतर सहज आठवू शकतात असं दिसतं. म्हणजेच भावनेची तीव्रता आठवणीला अधिक “weight” देऊ शकते.
2. नकारात्मक गोष्टींकडे आपलं लक्ष पटकन जातं
वाईट किंवा धोकादायक गोष्ट आपल्या लक्षात पटकन येणं काही अंशी उपयोगाचंही आहे. एखादी गोष्ट आपल्यासाठी धोकादायक असू शकते असं मेंदूला वाटलं, तर तिच्याकडे अधिक लक्ष जाणं भविष्यात त्याच परिस्थितीपासून सावध राहण्यास मदत करू शकतं. म्हणूनच psychology मध्ये negativity bias या संकल्पनेचा वापर केला जातो – काही परिस्थितींमध्ये negative information चा psychological impact positive information पेक्षा अधिक असू शकतो. मात्र हा प्रभाव प्रत्येक परिस्थितीत सारखा असतो असं मानणं योग्य नाही.
3. भावनिक आठवणी मेंदूमध्ये अधिक मजबूतपणे टिकू शकतात
Emotional experiences च्या memory formation आणि consolidation मध्ये amygdala सारख्या brain regions ची भूमिका असल्याचं neuroscience research दाखवतं. भावनिक अनुभवांशी संबंधित प्रक्रिया त्या आठवणी दीर्घकाळ टिकण्यास मदत करू शकतात. म्हणूनच एखाद्या वाईट घटनेचा प्रसंग, त्या वेळी आपण कुठे होतो, काय घडलं किंवा कोणत्या भावना आल्या यापैकी काही गोष्टी खूप स्पष्टपणे आठवू शकतात.
पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. वाईट आठवण म्हणजे ती पूर्णपणे अचूक आठवण असेलच असं नाही. Emotional memory मजबूत असू शकते, पण memory ही camera recording नाही.
मग चांगल्या आठवणींचं काय?
इथेच या विषयाचा interesting भाग आहे.
आपला मेंदू फक्त वाईट आठवणी जपतो असं नाही. संशोधनानुसार positive memories सुद्धा दीर्घकाळ टिकू शकतात, सहज आठवू शकतात आणि आपल्या mood व behaviour वर प्रभाव टाकू शकतात. काही positive memories आपल्याला stress नंतर mood सुधारण्यास आणि स्वतःबद्दलची सकारात्मक भावना टिकवण्यास मदत करू शकतात.
च प्रश्न फक्त “वाईट आठवणी जास्त का टिकतात?” असा नाही. योग्य प्रश्न असा आहे:
“आपल्या आयुष्यातील emotionally powerful अनुभव – चांगले असोत किंवा वाईट — आपल्या memory मध्ये इतके ठळक का राहतात?”
वाईट आठवण पुन्हा पुन्हा येत असेल तर काय?
वाईट अनुभव पूर्णपणे विसरण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा त्याकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहणं काही परिस्थितींमध्ये उपयोगी ठरू शकतं.
Columbia University ने 2022 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या संशोधनाविषयीच्या अहवालात, 297 participants आणि चार studies मध्ये लोकांना त्यांच्या negative memories मधील positive aspects किंवा meaning शोधायला सांगितलं. संशोधकांना अशा पद्धतीने memory बद्दलचा positive content आणि positive emotion मध्ये बदल दिसला, जो दोन महिन्यांनंतरही आढळला.
याचा अर्थ वाईट आठवण खोटी बनवायची किंवा घटना घडलीच नाही असं स्वतःला सांगायचं नाही. त्याऐवजी त्या अनुभवातून नंतर मिळालेला अर्थ, शिकवण किंवा सकारात्मक बदलही त्या आठवणीचा भाग बनू शकतो.
शेवटी काय समजतं?
आपल्याला वाईट अनुभव कधी कधी चांगल्यापेक्षा जास्त ठळकपणे आठवतात, कारण भावनिक अनुभव memory मध्ये अधिक मजबूतपणे encode आणि retrieve होऊ शकतात आणि negative information काही परिस्थितींमध्ये आपल्यावर अधिक प्रभाव टाकू शकते.
पण आपला मेंदू फक्त वाईट आठवणींचा संग्रह नाही. चांगल्या आठवणीही मजबूत असतात – आणि त्या आपल्या mood, stress आणि wellbeing वर सकारात्मक परिणाम करू शकतात.
Sources / संदर्भ
- Williams, Ford & Kensinger (2022) – The Power of Negative and Positive Episodic (Main source)
- McGaugh (2004) – The Amygdala Modulates the Consolidation of Memories of Emotionally Arousing Experiences (Emotional memory & amygdala/consolidation)
- Columbia University – How Can We Break the Cycle of Focusing on Negative Experiences? (2022)
(For a study involving 297 participants on finding positive meaning in negative memories.) - Alves et al. – Why Good Is More Alike Than Bad: Processing Implications (Regarding the differences in the psychological processing of negative and positive information.)
EXPLORE MORE WITH THE FACT BITES
हेही वाचा 👇
🤔 निर्णय घेतल्यानंतर आपल्याला Regret का होते?