कधी असं झालंय का की एखादी जुनी गोष्ट तुम्हाला अगदी ठामपणे आठवते? कुठे बसला होतात, कोण काय बोललं होतं, तिथे कोण होतं. सगळं जणू डोळ्यासमोर दिसतं. पण नंतर घरातल्या कुणाशी बोलताना कळतं की “अरे, असं काही घडलंच नव्हतं!” सुरुवातीला आपल्याला समोरचा माणूसच चुकीचा बोलतोय असं वाटतं. कारण ती आठवण आपल्या डोक्यात इतकी खरी असते की तिच्यावर शंका घ्यावीशीच वाटत नाही. पण इथेच आपल्या Memory ची खरी गंमत सुरू होते. कधी कधी मेंदू एखाद्या न घडलेल्या गोष्टीची आठवणही इतक्या विश्वासाने तयार करू शकतो की आपल्याला ती खरोखर घडली होती असंच वाटत राहतं. यालाच मानसशास्त्रात False Memory म्हणजे चुकीची किंवा न घडलेल्या घटनेची आठवण असं म्हणतात.

पण याचा अर्थ आपण खोटं बोलतोय असा अजिबात नाही. False Memory आणि खोटं बोलणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. खोटं बोलताना माणसाला सत्य काय आहे हे माहीत असू शकतं आणि तो जाणीवपूर्वक वेगळी गोष्ट सांगतो. False Memory मध्ये मात्र माणसालाच आपली आठवण खरी वाटत असते. त्याला “मी हे बनवून सांगतोय” असं वाटत नाही. उलट तो त्या आठवणीवर पूर्ण विश्वास ठेवू शकतो. संशोधनात लोकांनी अशा आठवणींबद्दल खूप खात्री दाखवली आहे, जरी त्या आठवणी प्रत्यक्ष घटनेशी जुळत नसल्या तरी.

आपली Memory कॅमेऱ्यासारखी काम करत नाही

आपण साधारणपणे Memory कडे कसं पाहतो? एखादी घटना घडली, मेंदूने ती save केली आणि नंतर आपण ती पुन्हा उघडून पाहिली असं आपल्याला वाटतं. पण मेंदूचा प्रकार तसा सरळ नाही. आपण एखादी गोष्ट आठवतो तेव्हा मेंदू त्या घटनेची अक्षरशः recording परत चालवत नाही; तो उपलब्ध असलेली माहिती, आधीचं ज्ञान, संदर्भ, भावना आणि इतर संकेत वापरून आठवण पुन्हा तयार करतो. त्यामुळे आठवण प्रत्येक वेळी अगदी तशीच बाहेर येईलच असं नाही.

समजा गावातल्या एखाद्या लग्नात तूम्ही गेला होतास. तुम्हाला मंडप आठवतो, लोकांची गर्दी आठवते, जेवण आठवतं. पण त्या दिवशी नेमका कोणता माणूस कुठे उभा होता, कुणी कोणता रंगाचा शर्ट घातला होता, कोणत्या वेळी काय बोललं हे सगळं कायम तसंच जतन झालेलं नसतं. काळ जसजसा जातो तसतसे काही तपशील कमी होतात. मग मेंदू उरलेल्या माहितीला जोडून प्रसंगाची एक सुसंगत आठवण तयार करतो. म्हणजे Memory चं काम “सगळं जपून ठेवणं” नसून उपलब्ध तुकड्यांमधून भूतकाळ पुन्हा उभा करणं असतं.

याच ठिकाणी छोटासा गोंधळ मोठ्या आठवणीत बदलू शकतो. तुम्हाला एखाद्या घटनेचा मुख्य अर्थ आठवतो, पण नेमका तपशील विसरला आहे. नंतर कुणीतरी तो तपशील सांगितला, एखादा फोटो पाहिला किंवा त्याच घटनेबद्दल पुन्हा पुन्हा चर्चा झाली, तर नवीन माहिती जुन्या आठवणीमध्ये मिसळू शकते. काही वेळाने तुम्हाला “हे मला कुणी सांगितलं होतं” असं न वाटता “हो, मला हे स्वतः आठवतंय” असं वाटू शकतं. यामागे Memory मधील source monitoring म्हणजे आठवणीची माहिती नेमकी कुठून आली हे ओळखण्याची प्रक्रिया महत्त्वाची आहे.

मग न घडलेल्या गोष्टी घडल्यासारख्या का आठवतात?

याचं एक भारी उदाहरण मानसशास्त्रातील प्रयोगांमधून मिळतं. संशोधक लोकांना एखाद्या घटनेबद्दल चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी माहिती देतात आणि नंतर त्यांच्या आठवणी तपासतात. काही परिस्थितींमध्ये लोकांच्या मूळ आठवणीवर त्या नवीन माहितीचा परिणाम होतो. याला Misinformation Effect म्हटलं जातं. म्हणजे घटना एकदा घडली आणि त्यानंतर तिच्याबद्दल वेगळी माहिती मिळाली, तर नंतर आठवताना मूळ घटना आणि नंतर ऐकलेली माहिती एकमेकांत मिसळू शकतात.

याहूनही गंमत म्हणजे फक्त कल्पना केली तरी काही वेळा आठवणीवरील विश्वास वाढू शकतो. एका प्रसिद्ध प्रयोगात लोकांना बालपणातील एखादी घटना मनात कल्पना करायला लावली गेली. नंतर त्या घटनेबद्दल “हे कदाचित घडलं असेल” अशी खात्री वाढू शकते, असं आढळलं. याला imagination inflation असं म्हटलं जातं. अर्थात, “कल्पना केली = लगेच खोटी Memory तयार झाली” असा सोपा नियम नाही; पण कल्पना, आधीची माहिती आणि आठवणीचा स्रोत यांच्यातला फरक कधी कधी धूसर होऊ शकतो.

आणखी एक प्रसिद्ध प्रयोग Deese–Roediger–McDermott (DRM) paradigm म्हणून ओळखला जातो. यात लोकांना एकमेकांशी संबंधित शब्दांची यादी दिली जाते, उदा. झोपेशी संबंधित अनेक शब्द- पण त्या यादीत एक महत्त्वाचा संबंधित शब्द मुद्दाम दिला जात नाही. नंतर आठवण विचारली असता लोक कधी कधी तो न दिलेला शब्दही यादीत होता असं सांगतात. म्हणजे मेंदूने शब्दांचा एकूण अर्थ किंवा pattern पकडला, आणि नंतर त्यातून प्रत्यक्षात न दिलेली गोष्टही आठवल्यासारखी झाली.

हेच रोजच्या आयुष्यातही वेगळ्या प्रकारे घडू शकतं. समजा कुणीतरी तुम्हाला म्हणालं, “काल तू दुकानात अमुक व्यक्तीशी बोलत होतास ना?” तुम्हाला त्या दिवसाची काहीतरी आठवण आहे, पण नेमका प्रसंग आठवत नाही. तूम्ही त्याच्याशी खरंच बोलला होतास का, फक्त त्याला पाहिलं होते का, की कुणीतरी दुसऱ्याला पाहिलं होते, हे लगेच कळत नाही. पण ती गोष्ट पुन्हा पुन्हा चर्चेत आली तर त्या माहितीचा तुकडा तुमच्या मूळ आठवणीत मिसळण्याची शक्यता असते.

मेंदूत यावेळी नेमकं काय चाललेलं असतं?

False Memory ही फक्त “Memory खराब झाली” एवढी साधी गोष्ट नाही. एखादी आठवण तयार करताना, साठवताना आणि पुन्हा आठवताना मेंदूतील वेगवेगळ्या प्रक्रिया काम करतात. विशेषतः Hippocampus आणि मेंदूतील इतर memory-related भाग घटना आणि तिच्या संदर्भाशी संबंधित माहिती जोडण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. 2023 मधील एका अभ्यासात मानवी hippocampus मधील थेट नोंदी वापरून संशोधकांनी दाखवलं की एखादी आठवण कोणत्या संदर्भातून आली हे चुकीचं जोडले जाणं false recall शी संबंधित असू शकतं.

याचा अर्थ असा नाही की hippocampus “खोट्या आठवणी बनवतो”. गोष्ट त्यापेक्षा सूक्ष्म आहे. आपण एखादी वस्तू, व्यक्ती किंवा प्रसंग आठवताना “हे कुठे पाहिलं होतं?”, “हे कोणत्या घटनेशी संबंधित होतं?”, “मी स्वतः अनुभवलं की कुणाकडून ऐकलं?” अशा प्रकारची माहितीही तपासत असतो. या स्रोताचा अंदाज चुकीचा लागला तर एखादी बाहेरून आलेली माहिती स्वतःच्या अनुभवाची आठवण वाटू शकते.

मेंदूच्या अभ्यासात true आणि false memories मध्ये काही समान neural processes दिसतात, पण काही फरकही दिसतात. एका neuroimaging अभ्यासात true memories मध्ये hippocampus आणि medial temporal lobe शी संबंधित activity दिसली, तर false associative memories मध्ये memory तपासून पाहण्याशी संबंधित frontal activity महत्त्वाची असल्याचं आढळलं. म्हणजेच मेंदू फक्त आठवण काढत नाही; तो “ही आठवण खरंच कुठून आली?” याचं मूल्यांकनही करत असतो.

आणि इथेच एक महत्त्वाची गोष्ट समजते- आठवण किती vivid आहे आणि ती किती खरी आहे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखादी खोटी आठवणही खूप स्पष्ट चित्रासारखी वाटू शकते. आवाज, जागा, चेहरा, भावना अशा अनेक गोष्टी तिच्यात असल्यास आपल्याला ती अजून खरी वाटू शकते. म्हणून “मला हे अगदी डोळ्यासमोर दिसतंय, म्हणजे हे नक्की घडलं असेल” हा नियम नेहमी बरोबर ठरत नाही.

झोप आणि ताण यांचा काही संबंध आहे का?

हा भाग थोडा काळजीपूर्वक समजून घ्यायला हवा. झोप Memory च्या consolidation मध्ये महत्त्वाची आहे, पण “झोप घेतली की False Memory तयार होते” असं म्हणणं चुकीचं आहे. संशोधनात झोप आणि false memories यांचे परिणाम परिस्थितीनुसार बदलताना दिसतात. काही प्रयोगांमध्ये झोपेनंतर accurate आणि false दोन्ही recollections वाढल्या, तर इतर अभ्यासांमध्ये झोपेमुळे false memories कमी झाल्याचंही दिसलं. 2019 च्या meta-analysis नेही परिणाम memory task आणि experimental conditions वर अवलंबून असल्याचं दाखवलं.

मात्र झोपेची कमतरता काही परिस्थितींमध्ये चुकीच्या आठवणींचा धोका वाढवू शकते. 2014 च्या अभ्यासात event शिकताना sleep deprivation झालेल्या लोकांमध्ये misinformation मुळे false memories तयार होण्याची शक्यता वाढली होती. याचा अर्थ “एक रात्र कमी झोप = तुला खोट्या आठवणी येणार” असा अजिबात नाही. पण लक्ष, माहिती ग्रहण करणं आणि आठवण तयार होण्याच्या प्रक्रियांवर झोपेचा परिणाम होतो, त्यामुळे पुरेशी झोप ही Memory साठी महत्त्वाची आहे.

मग आपल्या आठवणींवर विश्वास ठेवायचा तरी किती?

सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे False Memory असते म्हणून आपल्या सगळ्या आठवणी खोट्या नाहीत. उलट Memory बहुतेक वेळा आपल्याला उपयोगी पडते. आपण रोज हजारो गोष्टी आठवतो, लोकांना ओळखतो, रस्ते लक्षात ठेवतो, शिकलेलं वापरतो. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा एखाद्या आठवणीतील छोटासा चुकीचा तपशील आपण पूर्ण खात्रीने खरा मानतो. विशेषतः एखादी घटना महत्त्वाची असेल, भांडण झालं असेल किंवा एखाद्या व्यक्तीवर आरोप करायचा असेल, तेव्हा फक्त “मला अगदी स्पष्ट आठवतंय” एवढ्यावर निर्णय घेणं धोकादायक ठरू शकतं.

म्हणून एखादी जुनी आठवण आणि बाहेरचा पुरावा यांच्यात फरक दिसला तर लगेच “माझीच आठवण खरी” असं ठरवण्यापेक्षा थोडं थांबणं चांगलं. फोटो, मेसेज, तारीख, इतर लोकांची स्वतंत्र आठवण किंवा त्या घटनेशी संबंधित वस्तू उपलब्ध असतील तर त्यातून तपासता येतं. विशेषतः न्यायालयीन किंवा गंभीर वैयक्तिक बाबतीत Memory ही एकटीच अंतिम पुरावा मानण्यापेक्षा इतर पुराव्यांसोबत पाहणं महत्त्वाचं आहे. संशोधनाने eyewitness memory मध्येही अशा distortions चा धोका दाखवला आहे.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट अलीकडच्या संशोधनातून समोर आली आहे. जुने अभ्यास false memories तयार होणं खूप सोपं असल्याचं काही वेळा दाखवत होते; पण 2025 मधील Scientific American मधील आढाव्यात अलीकडच्या replication research च्या आधारे पूर्णपणे न घडलेल्या मोठ्या घटनांची false memory तयार करून देणं पूर्वी समजलं होतं त्यापेक्षा अधिक कठीण असू शकतं, असं सांगितलं आहे. त्यामुळे “कोणीही काहीही सांगितलं की आपली Memory लगेच बदलते” हा देखील अतिरेक आहे. प्रभाव होऊ शकतो, पण तो परिस्थिती, माहिती, व्यक्ती आणि प्रयोगाच्या पद्धतीवर अवलंबून असतो.

शेवटी खरी गंमत अशी आहे की आपला मेंदू भूतकाळाची CCTV recording ठेवत नाही. तो उपलब्ध तुकडे, अर्थ, संदर्भ, आधीचं ज्ञान आणि आठवणीचे संकेत वापरून भूतकाळ पुन्हा उभा करतो. हीच flexible पद्धत आपल्याला शिकायला, अनुभवातून पुढे जायला आणि जुन्या गोष्टी समजून घ्यायला मदत करते; पण त्याच प्रक्रियेत कधी कधी चुकीचा तपशीलही आठवणीत शिरतो. म्हणून एखादी गोष्ट आपल्याला अगदी खरी वाटतेय, याचा अर्थ ती शंभर टक्के तशीच घडली होती असा होत नाही. कधी कधी आपल्याला आठवण येत नसते, आपला मेंदू त्या आठवणीची पुन्हा बांधणी करत असतो.

थोडक्यात

न घडलेल्या गोष्टी घडल्यासारख्या आठवण्याला False Memory म्हणतात. हे जाणूनबुजून खोटं बोलणं नसतं. Memory ही recording नसून पुन्हा तयार होणारी प्रक्रिया असल्यामुळे जुनी माहिती, नवीन माहिती, कल्पना, संदर्भ आणि इतर लोकांनी दिलेली माहिती कधी कधी एकमेकांत मिसळू शकते. त्यामुळे एखादी गोष्ट आपल्याला अगदी स्पष्ट आणि खरी वाटली तरी ती प्रत्यक्षात थोडी वेगळी घडलेली असू शकते किंवा काही भाग कधी घडलाच नसू शकतो.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

😱आपल्याला जांभई का येते? त्यामागचं खरं कारण काय?

🤯आपण घाबरलो की हृदयाची धडधड का वाढते?

🤔Procrastination: काम सतत पुढे ढकलण्याची सवय कशी थांबवायची?

🥷Overthinking कसं थांबवायचं? 7 मानसशास्त्रीय उपाय

🧠शांत राहणे खरंच ताकद आहे का? Silence मागचं Psychology काय सांगतं?