Déjà Vu म्हणजे काय? आपल्याला एखादी घटना आधी घडल्यासारखी का वाटते?

कधी कधी आपण एखाद्या अगदी नवीन ठिकाणी जातो. तिथे माणसं नवीन असतात, रस्ता नवीन असतो, आजूबाजूचं वातावरणही पहिल्यांदाच पाहत असतो. पण अचानक डोक्यात एक विचित्र जाणीव येते. “अरे… हे सगळं मी आधी पाहिलंय.” आपण आठवण्याचा प्रयत्न करतो, पण नेमकं कधी पाहिलं, कुठे पाहिलं किंवा कोणासोबत पाहिलं हे आठवत नाही. काही सेकंदांनी तो अनुभव निघूनही जातो. यालाच Déjà Vu म्हणतात. पण या अनुभवातली खरी गंमत “आधी पाहिल्यासारखं वाटणं” एवढी नाही. खरी गंमत अशी आहे की मेंदू एकाच वेळी दोन विरुद्ध संकेत देत असल्यासारखा वाटतो. हे परिचित आहे आणि हे नवीनही आहे.

यामुळे Déjà Vu ला फक्त “जुनी आठवण अचानक आठवली” असं म्हणणं अपुरं ठरतं. जर खरंच एखादी जुनी घटना आठवली असती, तर आपण तिच्याबद्दल काहीतरी सांगू शकलो असतो. ती घटना कुठे घडली, कोण होतं, काय झालं वगैरे. पण Déjà Vu मध्ये अनेकदा फक्त ओळखीची भावना येते; आठवणीचा ठोस तपशील येत नाही. मानसशास्त्रात याला familiarity म्हणजे ओळखीची जाणीव आणि recollection म्हणजे भूतकाळातील तपशील प्रत्यक्ष आठवणे, असा फरक केला जातो. मेंदूमध्ये हे दोन अनुभव पूर्णपणे एकच प्रक्रिया नसल्याचे संशोधनातून दिसते.

आता इथून Déjà Vu खरंच interesting होतं.

समजा तूम्ही एखाद्या नवीन घरात गेलात. तिथे खिडकीची जागा, सोफा, दिवा आणि खोलीची रचना तुम्हाला कुठेतरी पाहिल्यासारखी वाटली. तुम्हाला त्या घराची जुनी आठवण सापडत नाही; पण मेंदूला वातावरणात काहीतरी “ओळखीचं” जाणवतं. त्याच वेळी दुसरा भाग परिस्थिती तपासतो आणि सांगतो- “थांब, आपण इथे पहिल्यांदाच आलोय.” या दोन संकेतांमधला संघर्षच Déjà Vu च्या अनुभवाचा महत्त्वाचा भाग असू शकतो, अशी आधुनिक संशोधनातील एक मांडणी आहे. 2018 मधील एका मेंदू-प्रतिमा अभ्यासात Déjà Vu सारखा अनुभव निर्माण केल्यावर संघर्षाशी संबंधित काही मेंदूच्या भागांमध्ये हालचाल दिसली होती.

Déjà Vu मध्ये मेंदूला “आठवण” येते की फक्त “आठवण आल्यासारखं” वाटतं?

ही गोष्ट थोडी विचित्र आहे.

आपण साधारणपणे आठवणीबद्दल विचार करताना “मला आठवतं” किंवा “मला आठवत नाही” एवढंच मानतो. पण मेंदूची स्मरणशक्ती त्यापेक्षा जास्त गुंतागुंतीची आहे. एखादी गोष्ट आपल्याला ओळखीची वाटू शकते, जरी त्या ओळखीमागची नेमकी आठवण आपल्याला सापडत नसली तरी. म्हणून Déjà Vu मध्ये “आठवण” आणि “आठवणीची भावना” यांच्यात फरक पडलेला असू शकतो. 2010 च्या एका आढाव्यात Déjà Vu ला अशाच प्रकारच्या चुकीच्या ओळखीच्या संकेताशी जोडण्यात आलं आहे.

याहूनही interesting गोष्ट म्हणजे संशोधकांनी हा अनुभव फक्त लोकांना प्रश्न विचारूनच अभ्यासलेला नाही.

काही epilepsy रुग्णांवर उपचारापूर्वी मेंदूच्या विशिष्ट भागांमध्ये अतिशय सूक्ष्म विद्युत तपासणी केली जाते. अशा अभ्यासांमध्ये संशोधकांना मेंदूच्या काही भागांना विद्युत उत्तेजना दिल्यावर Déjà Vu किंवा जुन्या दृश्याची आठवण आल्यासारखे अनुभव निर्माण होताना दिसले आहेत. 24 epilepsy रुग्णांवरील एका अभ्यासात entorhinal आणि perirhinal भागांना थेट उत्तेजना दिल्यावर Déjà Vu-सारखे अनुभव निर्माण झाले; entorhinal cortex च्या उत्तेजनेशी असे अनुभव विशेषतः संबंधित दिसले.

म्हणजेच, ही केवळ “मनाची कल्पना” आहे असं सरळ म्हणता येत नाही. मेंदूच्या विशिष्ट स्मरण-संबंधित जाळ्यांमध्ये बदल झाला तर ओळखीची भावना स्वतःच निर्माण होऊ शकते, याला मानवी मेंदूवरील प्रयोगांमधून काही आधार मिळतो. मात्र याचा अर्थ असा अजिबात नाही की प्रत्येक सामान्य Déjà Vu हा मेंदूच्या आजारामुळे होतो. उलट, निरोगी लोकांमध्ये होणारा सामान्य Déjà Vu आणि epilepsy मध्ये झटक्याशी संबंधित Déjà Vu हे वेगळे अनुभव असू शकतात. 2024 च्या systematic review मध्येही या प्रकारांना एकसारखं मानण्यास पुरेसा आधार नसल्याचं नमूद करण्यात आलं आहे.

आता एक अजून भन्नाट गोष्ट.

Déjà Vu चा अनुभव नेहमी “मी हे आधी पाहिलंय” एवढाच नसतो. काही रुग्णांमध्ये Déjà vécu म्हणजे “हे संपूर्ण अनुभव मी आधी जगलोय” अशी भावना दिसू शकते. तर काही प्रकरणांमध्ये Déjà rêvé म्हणजे “हे मी आधी स्वप्नात पाहिलं होतं” असं वाटण्यासारखे अनुभव नोंदवले गेले आहेत. विशेषतः epilepsy वरील मेंदूच्या विद्युत उत्तेजनाच्या अभ्यासात अशा वेगवेगळ्या अनुभवांचा अभ्यास झाला आहे. Déjà rêvé बाबत मात्र उपलब्ध पुरावे प्रामुख्याने अशा वैद्यकीय प्रकरणांमधून आलेले आहेत; त्यामुळे प्रत्येक सामान्य “हे मी स्वप्नात पाहिलं होतं” अनुभवाला त्याच प्रकारात टाकणं योग्य नाही.

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे Déjà Vu स्वतःहून epilepsy असल्याचा पुरावा नाही. सामान्य लोकांमध्येही Déjà Vu खूप आढळतो. 2024 च्या एका मोठ्या systematic review आणि meta-analysis मध्ये निरोगी लोकांमधील Déjà Vu चा एकत्रित अंदाज सुमारे 74% असा आढळला; मात्र वेगवेगळ्या अभ्यासांमध्ये अनुभवाची व्याख्या आणि मोजण्याची पद्धत बदलत असल्याने हा आकडा प्रत्येक व्यक्तीवर तसाच लागू होत नाही. त्याच अभ्यासात epilepsy असलेल्या लोकांमधील Déjà Vu चे प्रकार वेगळे असू शकतात असंही दिसलं.

मग Déjà Vu होताना नेमकं आपल्या डोक्यात काय चालतं?

याचं एक अंतिम, सर्वमान्य उत्तर अजूनही विज्ञानाकडे नाही. पण सध्याच्या संशोधनातून एक महत्त्वाची दिशा दिसते. मेंदू फक्त आठवणी साठवत नाही; तो सतत “हे नवीन आहे की ओळखीचं?” याचा अंदाजही घेत असतो. एखाद्या क्षणी ओळखीचा संकेत निर्माण झाला आणि त्याच वेळी त्या संकेताला योग्य भूतकाळातील आठवण सापडली नाही, तर दोन्ही गोष्टींचा संघर्ष आपल्याला Déjà Vu म्हणून जाणवू शकतो. ही “memory conflict” म्हणजे स्मरणाशी संबंधित संघर्षाची कल्पना सध्या अभ्यासली जात आहे; ती अंतिम सिद्धांत म्हणून स्वीकारलेली नाही.

यामुळे Déjà Vu कडे पाहण्याची पद्धतच बदलते. हा अनुभव म्हणजे भूतकाळाची एखादी लपलेली आठवण अचानक उघडली, असं विज्ञानाने सिद्ध केलेलं नाही. आणि हा भविष्याचा संकेत आहे, पूर्वजन्माची आठवण आहे किंवा आपण आधीच तेच आयुष्य जगलोय, यालाही वैज्ञानिक पुरावा नाही. उलट, उपलब्ध संशोधन आपलं लक्ष मेंदूतील ओळख, आठवण, तपासणी आणि संघर्ष या प्रक्रियांकडे घेऊन जातं.

आणि कदाचित Déjà Vu मधली सर्वात विचित्र गोष्ट हीच आहे.

आपल्याला “हे आधी घडलंय” असं वाटतं, पण त्याच क्षणी आपल्या मेंदूला हे खरं नाही हेही कळत असतं. म्हणजे Déjà Vu मध्ये कदाचित आपल्याला भूतकाळ आठवत नसतो; आपला मेंदू आपल्याला आठवण आल्यासारखी जाणीव देतो आणि लगेच त्या जाणीवेची तपासणीही करतो.

हीच काही सेकंदांची विसंगती आपल्याला इतकी खरी वाटते की त्या क्षणी वर्तमान क्षणही थोडा ओळखीचा, थोडा अनोळखी आणि पूर्णपणे विचित्र बनून जातो.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

🤔आपण पाहिलेली स्वप्नं इतक्या लवकर का विसरतो?

😱Déjà Vu – आपल्याला भविष्य आधीच दिसतं का, की हा मेंदूचा भ्रम आहे?

🤯आपल्याला स्वप्नं का पडतात? विज्ञान काय सांगतं?