१९५९ च्या जानेवारीत दहा तरुणांचा एक गिर्यारोहकांचा गट रशियाच्या उरल पर्वतरांगांकडे निघाला होता. त्यांचं नेतृत्व इगोर द्यातलोव्ह करत होता. हे लोक अशा मोहिमांसाठी अनोळखी नव्हते; त्यांच्याकडे हिवाळ्यातील कठीण प्रवासाचा अनुभव होता. पण काही दिवसांनी त्यांच्याकडून कोणताही संदेश आला नाही. शोधमोहीम सुरू झाली आणि काही आठवड्यांनी जे सापडलं, त्याने या घटनेला साधा अपघात न ठेवता इतिहासातील सर्वात गूढ घटनांपैकी एक बनवलं. नऊ जण मृत होते… पण त्या रात्री नेमकं घडलं काय, याचं स्पष्ट उत्तर आजही मिळालेलं नाही.
सगळ्यात विचित्र गोष्ट मृतदेह सापडले तेव्हा नव्हती. खरी गडबड त्यांच्या तंबूत दिसत होती. तंबू बर्फाळ उतारावर उभारलेला होता आणि नंतर तपास करणाऱ्यांना तो आतून कापलेला दिसला. म्हणजे बाहेरून कुणीतरी तंबू फाडून आत शिरल्याचं चित्र नव्हतं; उलट आत असलेल्या लोकांनी बाहेर पडण्यासाठी कापल्याचं दिसत होतं. आणि त्यानंतर त्यांनी जणू काही घाईघाईत तंबू सोडला होता. अशा थंडीत, पुरेसे उबदार कपडे न घालता. प्रश्न एकच होता: एवढ्या अनुभवी लोकांना मध्यरात्री तंबूतून पळून जाण्याची वेळ का आली?
Dyatlov Pass Mystery:
इथेच या प्रकरणाचा पहिला मोठा प्रश्न उभा राहतो. बाहेरचं वातावरण अत्यंत कठीण होतं; तापमान अतिशय खाली गेलं होतं आणि जोरदार वारे वाहत होते. अशा परिस्थितीत एखाद्या अनुभवी गिर्यारोहकाला स्वतःहून तंबू, कपडे आणि इतर सामान सोडून खाली धावणं सहजासहजी पटत नाही. तरीही गटातील लोक तंबूपासून दूर गेले आणि जंगलाच्या दिशेने उतरले. संशोधनानुसार तंबूपासून त्यांचा मार्ग एक किलोमीटरपेक्षा जास्त खाली गेला होता. म्हणजे हा फक्त “तंबू सोडला” एवढाच प्रकार नव्हता; त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत बरंच अंतर पार केलं होतं.
नंतर शोध घेणाऱ्यांना काही मृतदेह उतारावर आणि काही जंगलाजवळ सापडले. त्यांच्यातील काही जणांचा मृत्यू अतिशीत वातावरणामुळे झाला होता, तर काहींच्या शरीरावर गंभीर दुखापती होत्या. एका व्यक्तीच्या कवटीला मोठी दुखापत झाली होती आणि आणखी दोघांच्या छातीच्या हाडांना गंभीर इजा झाल्या होत्या. या जखमांमुळेच प्रकरण अजूनच गोंधळात पडलं. कारण जर फक्त थंडीमुळे मृत्यू झाला असता, तर एवढ्या गंभीर दुखापतींचं स्पष्टीकरण वेगळं शोधावं लागलं. आणि जर एवढा मोठा धक्का बसला होता, तर तो आला कुठून?
आणखी एक गोष्ट लोकांना आजही अस्वस्थ करते. मृतदेहांवर दिसलेल्या काही विचित्र अवस्था. काही शरीरं बर्फ आणि पाण्याच्या जवळ सापडली होती आणि त्यांच्या चेहऱ्याच्या किंवा मऊ ऊतींच्या काही भागांचं नुकसान झालं होतं. यामुळे पुढे अनेक अफवा पसरल्या. पण अशा नुकसानाचा अर्थ लगेच हल्ला किंवा काही रहस्यमय शक्ती असा होत नाही; मृतदेह बराच काळ कठीण वातावरणात राहिल्यावर नैसर्गिक प्रक्रियांमुळेही अशा गोष्टी घडू शकतात. त्यामुळे या घटनेकडे पाहताना खरं पुराव्यात आहे आणि नंतर जोडलेली कथा काय आहे, हे वेगळं करणं खूप महत्त्वाचं आहे.
पण सगळ्यात मोठा प्रश्न अजूनही तसाच राहतो. ते तंबूतून इतक्या घाईने बाहेर का पडले? जर बाहेर हिमस्खलनाचा धोका होता, तर तंबूच्या आसपास त्याचे स्पष्ट पुरावे का दिसले नाहीत, असा प्रश्न सुरुवातीपासून उपस्थित केला गेला. उतार फार मोठा नसल्यामुळे पारंपरिक प्रकारचं हिमस्खलन तिथे होणं संशयास्पद वाटत होतं. काही जखमांचं स्वरूपही या कल्पनेशी लगेच जुळत नव्हतं. म्हणूनच पुढची अनेक दशकं या घटनेभोवती वेगवेगळ्या शक्यता फिरत राहिल्या. हिमस्खलन होतं? वादळ होतं? भीती निर्माण करणारी एखादी नैसर्गिक घटना घडली? की काही वेगळंच?
मग हिमस्खलनाची शक्यता पुन्हा चर्चेत कशी आली?
इथे या रहस्यात विज्ञानाचा प्रवेश होतो. २०२१ मध्ये Communications Earth & Environment या वैज्ञानिक नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात स्वित्झर्लंडमधील संशोधक Johan Gaume आणि Alexander Puzrin यांनी संगणकीय नमुने आणि भौतिकशास्त्रीय गणनांच्या मदतीने एक वेगळी शक्यता मांडली. त्यांच्या मते तिथे पारंपरिक मोठं हिमस्खलन झालं नसून लहान “snow slab” तुटून खाली घसरू शकतो, आणि त्यासाठी काही स्थानिक परिस्थिती एकत्र आली असावी. ही गोष्ट महत्त्वाची आहे, कारण या मांडणीने “मोठं हिमस्खलन दिसलं नाही” या जुन्या प्रश्नाचं वेगळं उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला.
या अभ्यासानुसार गटाने तंबू उभारण्यासाठी उतारातील बर्फात काप केला होता. त्याच भागाच्या वरच्या बाजूला स्थानिक भूआकारामुळे बर्फ साचत गेला आणि जोरदार उतरणाऱ्या वाऱ्यामुळे त्या बर्फाचा भार वाढत गेला असावा. काही काळानंतर त्या थरातील कमकुवत भाग तुटला तर लहान बर्फाचा थर तंबूवर आदळू शकतो, असा या अभ्यासाचा भौतिक नमुना होता. त्यातून काही लोकांना गंभीर दुखापत होऊ शकते आणि घाबरून किंवा तंबू धोकादायक वाटल्यामुळे ते बाहेर पडले असावेत, असा त्यांचा प्रस्ताव होता.
पण इथे एक गोष्ट अगदी स्पष्ट ठेवायला हवी: हा अभ्यास म्हणजे “रहस्य सुटलं” असा अंतिम पुरावा नाही. संशोधकांनी स्वतः एक भौतिकदृष्ट्या शक्य स्पष्टीकरण मांडलं आहे. नंतरच्या मोहिमांमध्ये त्या परिसरात हिमस्खलन होण्याची शक्यता असलेले उतार असल्याचं प्रत्यक्ष निरीक्षण मिळालं आणि त्यांच्या मॉडेलला काही स्वतंत्र निरीक्षणांचा आधार मिळाला. तरीही त्या रात्री नक्की कोणत्या क्रमाने घटना घडल्या, तंबू सोडण्याचा नेमका क्षण कोणता होता आणि प्रत्येक व्यक्तीची शेवटची हालचाल काय होती, हे पूर्णपणे सिद्ध झालेलं नाही.
म्हणूनच या घटनेतला खरा थरार अजून संपत नाही. कारण एक शक्यता काही प्रश्नांची उत्तरं देते, पण सगळ्या प्रश्नांची नाही. हिमस्खलनाच्या मांडणीने तंबूवर अचानक दबाव कसा आला असावा आणि काही जखमा कशा होऊ शकतात याचं स्पष्टीकरण देण्याचा प्रयत्न केला आहे. पण त्या रात्री नऊ जणांनी तंबू का सोडला, त्यांनी कोणत्या मानसिक किंवा पर्यावरणीय दबावाखाली खाली जाण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यानंतर ते वेगवेगळ्या ठिकाणी कसे पोहोचले. या प्रश्नांभोवती अजूनही अनिश्चितता आहे. म्हणून Dyatlov Pass आजही “एकच उत्तर असलेलं रहस्य” नाही.
आणि कदाचित याच कारणामुळे या घटनेभोवती इतक्या वर्षांपासून कथा तयार होत राहिल्या. काही लोकांनी लष्करी प्रयोगांचा संशय घेतला, काहींनी परग्रहवासीयांपासून ते विचित्र प्रकाशापर्यंत अनेक कल्पना मांडल्या. पण अशा दाव्यांसाठी ठोस पुरावा नसताना त्यांना सत्य म्हणून सांगणं योग्य नाही. उपलब्ध वैज्ञानिक पुराव्यांमध्ये नैसर्गिक कारणांवर आधारित स्पष्टीकरणांना संशोधनाचा आधार मिळतो; तरीही त्या रात्रीच्या प्रत्येक क्षणाची पूर्ण पुनर्रचना झालेली नाही. आणि म्हणूनच या घटनेचं नाव आजही “Dyatlov Pass Mystery” म्हणून टिकून आहे.
शेवटी आपल्या हातात काही ठोस तुकडे आहेत- आतून कापलेला तंबू, प्रचंड थंडी, तंबूपासून दूर गेलेले लोक, वेगवेगळ्या ठिकाणी सापडलेली शरीरं आणि काहींच्या गंभीर दुखापती. या तुकड्यांना जोडण्याचा प्रयत्न गेली अनेक दशकं सुरू आहे. आधुनिक संशोधनाने हिमाच्या एका विशिष्ट प्रकाराला भौतिकदृष्ट्या शक्य स्पष्टीकरण म्हणून समोर आणलं आहे, पण त्या रात्री तंबूमध्ये नेमका पहिला क्षण कोणता होता. ज्या क्षणी सगळं बदललं. तो अजूनही आपल्याला माहीत नाही. कदाचित Dyatlov Pass चं खरं रहस्य मृतदेहांमध्ये नाही… तर त्या काही मिनिटांत दडलं आहे, जे आज कायमचं बर्फाखाली गाडलं गेलं.
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.
हेही वाचा 👇
📠Antikythera Mechanism: 2,000 वर्षांपूर्वी इतकं Advanced यंत्र कसं तयार झालं?
⛵Atlantis खरंच अस्तित्वात होतं का? Myth की History?
📚Library of Alexandria: जगातील प्रसिद्ध ग्रंथालयाचं नेमकं काय झालं?
🤯Top 5 Unsolved Historical Mysteries: इतिहासातील 5 रहस्ये ज्यांची उत्तरं आजही सापडलेली नाहीत