काही लोक cardiac arrest, गंभीर अपघात किंवा जीवाला धोका निर्माण करणाऱ्या परिस्थितीतून वाचल्यानंतर एक विचित्र अनुभव सांगतात- त्यांना स्वतःचं शरीर बाहेरून पाहिल्यासारखं वाटतं, अंधारातून प्रकाशाकडे जात असल्यासारखं जाणवतं किंवा अचानक खूप शांत वाटतं.
या प्रकारच्या अनुभवाला Near-Death Experience (NDE) म्हणतात.
पण मृत्यूच्या जवळ गेल्यावर काय अनुभव येतात? आणि या अनुभवांचा संबंध खरंच मृत्यूशी आहे की आपल्या Brain मध्ये घडणाऱ्या प्रक्रियांशी?
याचं उत्तर सरळ नाही. Science ने या अनुभवांबद्दल अनेक महत्त्वाचे clues शोधले आहेत, पण त्यांचा अंतिम अर्थ अजून निश्चित झालेला नाही.
Near-Death Experience म्हणजे काय?
Near-Death Experience म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला जीवघेण्या परिस्थितीत किंवा त्यानंतर आठवणीत राहिलेला अत्यंत जिवंत आणि वेगळा subjective अनुभव.
हा अनुभव फक्त cardiac arrest मध्येच होतो असं नाही. मात्र Near-Death Experience चा वैज्ञानिक अभ्यास करण्यासाठी cardiac arrest नंतर वाचलेले रुग्ण हा एक महत्त्वाचा group आहे.
2024 च्या एका scoping review मध्ये cardiac arrest नंतरच्या prospective studies मध्ये NDE ची नोंद 6.3% ते 39.3% इतकी वेगवेगळी आढळली. ही मोठी range आहे कारण वेगवेगळ्या studies मध्ये NDE ची definition आणि measurement पद्धती वेगवेगळ्या होत्या.
म्हणजेच मृत्यूच्या जवळ गेल्यावर काय अनुभव येतात याचं एकच universal pattern प्रत्येक व्यक्तीला दिसतो, असं म्हणता येत नाही.
मृत्यूच्या जवळ गेल्यावर काय अनुभव येतात?
वेगवेगळ्या studies आणि survivors च्या reports मध्ये काही अनुभव पुन्हा पुन्हा दिसतात.
1. शरीरापासून वेगळं झाल्यासारखं वाटणं
काही लोकांना स्वतःचं शरीर एखाद्या वेगळ्या point of view मधून पाहत असल्यासारखं वाटतं. याला Out-of-Body Experience (OBE) म्हणतात.
हा Near-Death Experience मधील सर्वात चर्चेत असलेला भाग आहे. पण याचा अर्थ व्यक्तीचं consciousness खरंच शरीरापासून बाहेर गेलं होतं, असा scientific conclusion सध्या काढता येत नाही.
2. प्रकाश किंवा Tunnel सारखा अनुभव
काही survivors अंधारातून एखाद्या Tunnel मधून पुढे जात असल्यासारखं किंवा तेजस्वी प्रकाशाकडे आकर्षित होत असल्यासारखं वर्णन करतात.
हा अनुभव लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये Near-Death Experience चं जवळजवळ symbol बनला आहे. पण प्रत्येक व्यक्तीला असा अनुभव येतोच असं नाही. Research मध्ये NDE चे अनेक वेगवेगळे patterns आढळतात.
3. अचानक खूप शांत वाटणं
काही लोक मृत्यूच्या जवळच्या परिस्थितीत भीती किंवा गोंधळाऐवजी शांतता, वेदना कमी झाल्यासारखी भावना किंवा well-being अनुभवत असल्याचं सांगतात.
2024 च्या review मध्ये peace आणि light सारखे अनुभव वारंवार report झाल्याचं नमूद केलं आहे.
4. आयुष्यातील घटना आठवणे
काही लोकांना त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या घटना वेगाने आठवल्यासारख्या वाटतात. याला Life Review म्हटलं जातं.
पण इथेही एक महत्त्वाची गोष्ट आहे- असा अनुभव आला म्हणजे व्यक्तीने “मृत्यूनंतरचं जग” पाहिलं, असा निष्कर्ष Science देत नाही. तो अनुभव कसा निर्माण होतो हा वेगळा वैज्ञानिक प्रश्न आहे.
5. मृत व्यक्ती किंवा एखादी उपस्थिती जाणवणे
काही survivors मृत नातेवाईक किंवा एखादी व्यक्ती जवळ असल्याचा अनुभव सांगतात.
हा भाग विशेषतः intriguing आहे. मात्र अशा अनुभवाचं अस्तित्व आणि त्याचा अर्थ या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. अनुभव खरा वाटणे आणि त्या अनुभवामागे supernatural कारण सिद्ध होणे हे एकच नाही.
मग Brain मध्ये नेमकं काय होत असतं?
हा Near-Death Experience मधला सर्वात interesting scientific प्रश्न आहे.
Cardiac arrest मध्ये शरीरात blood circulation गंभीरपणे थांबतो. त्यामुळे Brain ला oxygen आणि blood flow मध्ये मोठा बदल होतो. अशा परिस्थितीत consciousness कशी बदलते, हे अजून पूर्णपणे समजलेलं नाही.
2025 मध्ये Nature Reviews Neurology मध्ये प्रकाशित झालेल्या review ने NDE समजावण्यासाठी psychological आणि neurophysiological processes चा एकत्रित model मांडला. त्यात Brain networks, neurotransmitters आणि consciousness मधील बदलांचा विचार केला आहे. मात्र हा एक explanatory model आहे- NDE चं अंतिम कारण सिद्ध झालेलं नाही.
म्हणजेच “Brain मध्ये oxygen कमी झाला म्हणून Tunnel दिसतो” एवढं सोपं equation Science ने सिद्ध केलेलं नाही.
त्याऐवजी अनेक प्रक्रिया एकत्र काम करत असण्याची शक्यता संशोधनातून मांडली जाते.
Cardiac arrest मध्ये Brain पूर्णपणे बंद असतो का?
इथेच विषय आणखी interesting होतो.
2023 च्या AWARE-II multicentre study मध्ये cardiac arrest दरम्यान consciousness आणि Brain activity चा अभ्यास करण्यात आला. काही survivors नी cardiac arrest किंवा resuscitation च्या आसपासच्या काळातील memories/perceptions report केल्या. काही EEG recordings मध्ये CPR दरम्यान consciousness शी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या Brain activity चे patterns पुन्हा दिसले.
पण याचा अर्थ “मृत्यूच्या वेळी Brain चालू असतो आणि consciousness शरीराच्या बाहेर असते” असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
विशेषतः त्या study मध्ये objective visual target ओळखणाऱ्या survivors चं evidence मिळालं नाही, आणि sample मध्ये survival देखील कमी होता. त्यामुळे हा विषय अजून open scientific question आहे.
मग Near-Death Experience म्हणजे मृत्यूनंतरच्या जगाचा पुरावा आहे का?
सध्या Science कडे असा पुरावा नाही की Near-Death Experience म्हणजे मृत्यूनंतरच्या जगाचा निश्चित पुरावा आहे.
पण त्याच वेळी “हे सगळं फक्त कल्पना आहे” असं म्हणणंही scientific evidence पेक्षा जास्त strong statement ठरेल.
कारण NDE हा documented subjective phenomenon आहे आणि त्याच्या neurological, psychological आणि consciousness-related explanations वर अजून संशोधन सुरू आहे. 2025 च्या systematic review मध्येही या क्षेत्रातील research landscape fragmented असून NDE च्या origin आणि nature वर consensus नसल्याचं दिसतं.
म्हणून सध्या सर्वात प्रामाणिक उत्तर असं आहे:
मृत्यूच्या जवळ गेल्यावर काय अनुभव येतात याबद्दल आपल्याला काही patterns माहित आहेत; पण ते अनुभव नेमके का येतात आणि त्यांचा consciousness शी अंतिम संबंध काय आहे, हे अजून पूर्णपणे समजलेलं नाही.
आणि कदाचित हाच Near-Death Experience चा सर्वात मोठा mystery आहे- आपण मृत्यूच्या अगदी सीमारेषेवर असताना Brain आणि consciousness मध्ये नेमकं काय घडतं?
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.
हेही वाचा 👇
🧠Déjà Vu म्हणजे काय? मेंदूला एखादी जागा आधी पाहिल्यासारखी का वाटते?
🤷♀️काम सतत पुढे ढकलण्याची सवय कशी थांबवायची?
💭चांगल्या आठवणींपेक्षा वाईट आठवणी जास्त का आठवतात?
❓आपण घेतलेल्या निर्णयाचा नंतर पश्चात्ताप का होतो? Psychology काय सांगते?
🤼आपण स्वतःची इतरांशी तुलना का करतो? ती थांबवायची कशी?
🤔आपले विचार आपल्या वर्तनावर खरंच परिणाम करतात का?