कधी एखाद्या चित्राकडे पाहिलं की दोन रेषा वेगवेगळ्या लांबीच्या दिसतात, पण पट्टीने मोजल्यावर दोन्ही अगदी सारख्या निघतात. कधी एखादा रंग दुसऱ्यापेक्षा जास्त फिका किंवा गडद वाटतो, पण प्रत्यक्षात दोन्ही रंग सारखेच असतात. काही चित्रांमध्ये तर एका क्षणी फुलदाणी दिसते आणि दुसऱ्या क्षणी दोन माणसांचे चेहरे दिसतात. हे सगळं फक्त डोळ्यांचा खेळ नाही. दृष्टीभ्रम (Optical Illusion) आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट दाखवतात- आपण जग फक्त डोळ्यांनी पाहत नाही, तर मेंदू त्याचा अर्थ लावून आपल्याला ते जग दाखवत असतो.
आपले डोळे कॅमेरा नाहीत
आपल्याला वाटतं की डोळ्यांसमोर जे आहे त्याचा फोटो डोळे घेतात आणि तो तसाच्या तसा मेंदूकडे पाठवतात. पण प्रत्यक्षात प्रक्रिया एवढी सरळ नाही. डोळ्यात आलेली प्रकाशाची माहिती मज्जासंस्थेच्या मार्गाने मेंदूपर्यंत जाते आणि तिथे तिच्यावर वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया होते. रंग, कडा, हालचाल, आकार, अंतर आणि वस्तू कुठे आहे यासारख्या गोष्टींचा मेंदू वेगवेगळ्या संकेतांमधून अंदाज घेतो. म्हणूनच आपण जे “पाहतो”, ते म्हणजे बाहेरच्या जगाची तंतोतंत प्रत नाही; ते डोळ्यांकडून आलेल्या माहितीवर मेंदूने तयार केलेलं अंतिम चित्र असतं.
यात एक भारी गोष्ट आहे. मेंदूकडे प्रत्येक वस्तूबद्दल पूर्ण माहिती येतच नाही. प्रकाश कमी असेल, एखादी वस्तू दुसऱ्या वस्तूमागे लपली असेल किंवा चित्रात काही भाग मुद्दाम काढून टाकलेला असेल, तरी आपण अनेकदा पूर्ण वस्तू पाहतो. म्हणजेच जिथे माहिती अपुरी आहे, तिथे मेंदू उपलब्ध संकेत आणि आधीच्या अनुभवांच्या आधारावर उरलेला भाग भरून काढतो. संशोधनात काही परिस्थितींमध्ये दृश्य क्षेत्रात प्रत्यक्ष माहिती नसतानाही मेंदूला तिथे रचना असल्यासारखा अनुभव येऊ शकतो, आणि त्यासाठी मेंदूच्या सुरुवातीच्या दृश्य भागांमध्येही क्रिया दिसते.
मग मेंदू असा अंदाज का लावतो?
कारण प्रत्येक क्षणी आपल्या आजूबाजूला प्रचंड प्रमाणात दृश्य माहिती असते. समोरचा रस्ता, माणसं, वाहनं, झाडं, सावल्या, प्रकाश, रंग, हालचाल- हे सगळं एकेक करून तपासत बसलो तर साधं चालणंसुद्धा कठीण झालं असतं. त्यामुळे मेंदू काही कामं पटकन करतो. तो आधीच्या अनुभवांचा वापर करतो, परिस्थितीचा अंदाज घेतो आणि मिळालेल्या माहितीचा अर्थ लावतो. हीच यंत्रणा रोजच्या आयुष्यात आपल्याला जग समजायला मदत करते; पण काही खास चित्रांमध्ये हाच अंदाज चुकीचा ठरतो आणि तिथे दृष्टीभ्रम तयार होतो.
याचं एक मस्त उदाहरण म्हणजे सावलीचा खेळ. एखादी वस्तू सावलीत असेल तर ती आपल्याला साधारणपणे गडद दिसते. आपला मेंदू हे अनुभवातून शिकलेला असतो. त्यामुळे चित्रात एखादा भाग सावलीत आहे असं दिसलं, तर मेंदू त्या सावलीचा विचार करून वस्तूचा रंग आणि उजेड ठरवतो. एमआयटीच्या मेंदू संशोधन संस्थेने दाखवलेल्या प्रसिद्ध उदाहरणात प्रत्यक्षात एकाच रंगाचे दोन चौकोन वेगवेगळ्या उजेडाचे दिसतात, कारण मेंदू सावलीच्या संदर्भाचा वापर करून त्यांचा अर्थ लावतो. म्हणजे चित्र आपल्याला फसवत नाही; मेंदू चित्र समजून घेण्याचा प्रयत्न करताना चुकीचा अंदाज लावतो.
एकाच चित्रात दोन गोष्टी कशा दिसतात?
काही दृष्टीभ्रमांमध्ये खरी गंमत इथेच सुरू होते. एकाच चित्राकडे पाहताना पहिल्यांदा आपल्याला फुलदाणी दिसू शकते आणि थोडं लक्ष बदलल्यावर दोन चेहरे दिसू शकतात. चित्र बदललेलं नसतं; बदलतो तो आपण त्यातील आकार कसा जोडतो आणि त्याचा अर्थ कसा लावतो. राष्ट्रीय नेत्र संस्थेने अशा उदाहरणांचा वापर करून दाखवलं आहे की दोन बाजूंनी दिसणारे चेहरे आणि मधली फुलदाणी हे एकाच रचनेतून दिसू शकतात. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते- दृष्टी म्हणजे फक्त डोळ्यांमध्ये आलेली माहिती नाही; त्या माहितीचा अर्थ लावणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
दृष्टीभ्रम म्हणजे मेंदू खराब काम करतोय का?
नाही. हा मुद्दा खूप महत्त्वाचा आहे. दृष्टीभ्रम झाला म्हणजे आपला मेंदू कमजोर आहे किंवा आपली नजर खराब आहे, असं अजिबात नाही. उलट, संशोधक दृष्टीभ्रमांचा वापर मेंदू दृश्य माहिती कशी हाताळतो हे समजून घेण्यासाठी करतात. वेगवेगळ्या दृष्टीभ्रमांमध्ये मेंदूतील वेगवेगळ्या दृश्य भागांचा सहभाग दिसतो. काही भ्रम अगदी सुरुवातीच्या दृश्य प्रक्रियांशी संबंधित असतात, तर काहींमध्ये आकार, खोली, संदर्भ आणि वस्तू ओळखण्यासारख्या पुढच्या प्रक्रियांचा सहभाग असतो.
आणखी मजेशीर गोष्ट म्हणजे दृष्टीभ्रमांमध्ये आपल्याला सत्य काय आहे हे माहीत असलं तरी डोळ्यांना ते वेगळंच दिसू शकतं. उदाहरणार्थ, पट्टीने मोजून दोन रेषा समान आहेत हे कळलं तरी काही चित्रांमध्ये एक रेषा मोठीच वाटत राहते. म्हणजे फक्त “बरोबर उत्तर” माहीत असणं पुरेसं नसतं; आपल्या दृश्य अनुभवावर मेंदूने केलेल्या प्रक्रियेचा परिणाम काही काळ तसाच राहू शकतो. यामुळे दृष्टीभ्रम हे फक्त मजेशीर कोडं राहत नाहीत; ते आपल्या प्रत्यक्ष जाणिवेची मर्यादा दाखवणारा वैज्ञानिक प्रयोग बनतात.
आपल्याला जे दिसतं, ते खरंच तसंच असतं का?
याचा अर्थ असा नाही की आपल्या डोळ्यांवर विश्वासच ठेवायचा नाही. रोजच्या आयुष्यात आपली दृश्य प्रणाली जबरदस्त काम करते आणि आपल्याला आजूबाजूचं जग व्यवस्थित समजायला मदत करते. पण दृष्टीभ्रम आपल्याला एक छोटासा धडा देतात—दिसणं आणि प्रत्यक्ष असणं या दोन गोष्टी नेहमी शंभर टक्के एकसारख्या नसतात. मेंदूला अपुरी माहिती मिळाली, संदर्भ गोंधळात टाकणारा असेल किंवा चित्राची रचना विशिष्ट पद्धतीने केलेली असेल, तर तो स्वतःचा अंदाज लावू शकतो.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादं दृष्टीभ्रमाचं चित्र पाहिलं आणि “अरे, माझे डोळे मला फसवतायत!” असं वाटलं, तर थोडं थांबा. खरं तर तुमचे डोळे एकटे काहीच करत नाहीयेत. ते प्रकाशाची माहिती पाठवत आहेत आणि तुमचा मेंदू त्या माहितीपासून बाहेरचं जग समजून घेण्याचं काम करतोय. कधी त्याचा अंदाज अगदी बरोबर असतो, तर कधी चित्र मुद्दाम अशी परिस्थिती तयार करतं की मेंदूचा अंदाज चुकतो. आणि हाच छोटासा गोंधळ म्हणजे Optical Illusion.
THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.
हेही वाचा 👇
🤔Déjà Vu म्हणजे काय? मेंदूला एखादी जागा आधी पाहिल्यासारखी का वाटते?
🤷♀️आपल्याला स्वप्नं का पडतात? विज्ञान काय सांगतं?