Déjà Vu- आपल्याला भविष्य आधीच दिसतं का, की हा मेंदूचा भ्रम आहे?

Déjà Vu मध्ये भविष्य दिसतं का आणि मेंदूची आठवण कशी काम करते हे दाखवणारी वैज्ञानिक प्रतिमा — Déjà Vu दरम्यान नवीन प्रसंग ओळखीचा का वाटतो, हे मेंदू आणि आठवणीच्या संदर्भातून दाखवणारी वैज्ञानिक प्रतिमा.

कधी एखाद्या नवीन ठिकाणी गेल्यावर अचानक मनात येतं का – “अरे, हे सगळं मी आधी कुठेतरी पाहिलंय!” समोरची जागा नवीन असते, माणसं नवीन असतात, प्रसंगही पहिल्यांदाच घडत असतो; तरीही काही क्षणांसाठी सगळं ओळखीचं वाटतं. यालाच Déjà Vu (आधी पाहिल्यासारखी जाणवणारी भावना) म्हणतात. गंमत म्हणजे काही लोकांना त्या क्षणी फक्त जागा ओळखीची वाटत नाही, तर “आता पुढे काय होणार हेही मला माहीत आहे” असंही वाटतं. मग खरंच आपल्याला भविष्याची झलक मिळते का?

विज्ञानाकडे पाहिलं तर आतापर्यंतच्या संशोधनातून भविष्य दिसतंय असा पुरावा मिळालेला नाही. उलट, Déjà Vu मध्ये आपल्या मेंदूतील आठवण ओळखण्याची प्रक्रिया आणि त्या आठवणीची तपासणी करणारी प्रक्रिया यांच्यात क्षणभर गोंधळ होऊ शकतो, असं संशोधन सुचवतं. म्हणजे अनुभव खोटा नसतो. आपल्याला तो खरोखर जाणवतो, पण त्या जाणिवेचा अर्थ “मी हे आधीच अनुभवलं आहे” असा लावणं चुकीचं असू शकतं.

Déjà Vu नेमकं असतं तरी काय?

Table of Contents

सोप्या भाषेत सांगायचं तर Déjà Vu म्हणजे नवीन प्रसंग जुना असल्यासारखा वाटणे. उदाहरणार्थ, तुम्ही पहिल्यांदाच एखाद्या गावात जाता आणि एका विशिष्ट रस्त्यावर उभं राहिल्यावर अचानक वाटतं, “ही जागा मला माहीत आहे.” पण विचार केल्यावर त्या जागेची खरी आठवण सापडत नाही. हीच गोष्ट Déjà Vu ला वेगळी बनवते. ओळखीची भावना असते, पण त्यामागची ठोस आठवण सापडत नाही. संशोधनात याला चुकीची ओळख पटल्यासारखी भावना मानलं जातं.

इथे मेंदूच्या आठवणींची एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यावी लागते. एखादी गोष्ट आठवताना आपल्याला दोन वेगळ्या प्रकारच्या जाणीवा होऊ शकतात. “हे मला आधी कुठेतरी भेटलंय” अशी ओळखीची भावना आणि “हो, हे त्या अमुक दिवशी, त्या ठिकाणी घडलं होतं” अशी ठोस आठवण. या दोन्ही प्रक्रिया अगदी सारख्या नाहीत. मेंदूच्या आठवणींच्या अभ्यासातून असं दिसतं की ओळखीची भावना आणि पूर्ण आठवण यामध्ये वेगवेगळ्या प्रक्रिया काम करतात.

म्हणून Déjà Vu मध्ये एक मजेशीर प्रकार घडू शकतो. मेंदू “हे ओळखीचं आहे” असा इशारा देतो, पण “हे नेमकं कुठे आणि कधी पाहिलं?” याचं उत्तर मिळत नाही. आपल्याला मात्र पहिला इशारा इतका जोरात जाणवतो की आपण त्याला भूतकाळातील खरी आठवण समजतो. यामुळे काही सेकंदांसाठी नवीन प्रसंगसुद्धा जुन्या अनुभवासारखा वाटतो. म्हणजे समस्या आठवणीत काहीतरी ‘मिटलं’ आहे म्हणून नाही; कधी कधी ओळखीची भावना आणि खरी आठवण यांचा मेळ बसत नाही, एवढंच.

मग Déjà Vu मध्ये भविष्य आधीच माहीत असल्यासारखं का वाटतं?

इथंच हा अनुभव अजून भन्नाट वाटतो. काही लोकांना Déjà Vu होत असताना फक्त “हे आधी घडलंय” असं वाटत नाही, तर “आता पुढच्या क्षणी हेच होणार” अशी खात्रीसुद्धा जाणवते. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या नवीन रस्त्यावर चालत असताना अचानक Déjà Vu होतं आणि पुढच्या वळणावर काय दिसणार याचा अंदाज मनात येतो. पुढे नेमकं तसंच काहीतरी घडलं तर आपल्याला वाटतं- “मला हे आधीच माहीत होतं!” पण इथे मेंदूचा एक छोटासा खेळ असू शकतो.

याच प्रश्नावर संशोधकांनी प्रयोग केला आहे. Déjà Vu निर्माण होईल अशा परिस्थितीत लोकांना पुढच्या मार्गाचा अंदाज घेण्यास सांगितलं असता, त्यांना पुढे काय होणार याची खात्री जास्त वाटली; पण प्रत्यक्ष अंदाज लावण्याची क्षमता योगायोगापेक्षा चांगली आढळली नाही. म्हणजे “मला पुढे काय होणार हे माहीत आहे” अशी भावना खरी असू शकते, पण त्या भावनेमुळे भविष्याचा अंदाज प्रत्यक्षात अचूक होत नाही. यालाच संशोधनात भविष्यवाणीची भासमान भावना म्हणता येईल.

ही गोष्ट खूप महत्त्वाची आहे, कारण आपण अनेकदा जोरदार भावना = खात्रीशीर सत्य असा हिशोब करतो. पण मेंदू असं काम करत नाही. एखादी भावना खूप खरी आणि स्पष्ट वाटू शकते, तरी तिच्यामागची माहिती चुकीची असू शकते. Déjà Vu हे त्याचं एक भारी उदाहरण आहे. तुम्हाला “हे आधी झालंय” आणि “पुढे काय होणार हे मला माहीत आहे” असं मनापासून वाटू शकतं; पण संशोधनानुसार त्या भावनेला भविष्य पाहण्याचा पुरावा मानता येत नाही.

मेंदूमध्ये नेमकं काय गडबडतं?

आपल्या आठवणी तयार करणे, साठवणे आणि पुन्हा ओळखणे यामध्ये मेंदूच्या मध्यवर्ती कपाळाच्या आतल्या भागाजवळील आठवण-संबंधित भागांचा सहभाग असतो. त्यात विशेषतः हिप्पोकॅम्पस आणि त्याच्या आसपासचे भाग महत्त्वाचे आहेत. एखादा अनुभव नवीन आहे की आधीचा आहे, त्याची ओळख आणि त्या अनुभवाची पार्श्वभूमी आठवणे या गोष्टी मेंदू वेगवेगळ्या प्रकारे हाताळतो. त्यामुळे Déjà Vu हा फक्त “आठवण चुकली” एवढा साधा विषय नाही; तो ओळख, आठवण आणि त्या आठवणीची तपासणी यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा अनुभव आहे.

आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे Déjà Vu फक्त निरोगी लोकांनाच जाणवतो असं नाही. काही प्रकारच्या झटक्यांमध्ये, विशेषतः मेंदूच्या कपाळाच्या मागच्या बाजूच्या भागांशी संबंधित झटक्यांमध्ये, Déjà Vu सारखे अनुभव दिसू शकतात. पण याचा अर्थ Déjà Vu झालं म्हणजे एखाद्याला आजार आहे असा अजिबात होत नाही. सामान्य लोकांमध्येही हा अनुभव आढळतो. एका अलीकडच्या मोठ्या आढाव्यात निरोगी लोकांमध्ये Déjà Vu चा अनुभव खूप सामान्य असल्याचं दिसलं; त्यामुळे साधारणपणे एखाद-दुसऱ्या वेळी Déjà Vu होणं स्वतःमध्ये धोक्याची खूण मानता येत नाही.

पण जर एखाद्या व्यक्तीला Déjà Vu वारंवार, खूप तीव्र स्वरूपात होत असेल आणि त्यासोबत विचित्र वास किंवा चव जाणवणे, अचानक भीती, काही काळ शुद्ध हरपल्यासारखं होणं, शरीरात अनोख्या हालचाली होणं किंवा नंतरचा प्रसंग आठवू न येणं अशी इतर लक्षणंही असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणं योग्य ठरू शकतं. कारण अशा परिस्थितीत Déjà Vu हा फक्त साधा अनुभव नसून मेंदूतील झटक्याशी संबंधित लक्षण असू शकतो. फक्त Déjà Vu झालं म्हणून मात्र घाबरण्याचं कारण नाही.

मग Déjà Vu म्हणजे भ्रमच आहे का?

“भ्रम” म्हटलं की आपल्याला काहीतरी पूर्णपणे खोटं दिसतंय असं वाटतं. पण Déjà Vu थोडा वेगळा आहे. तुम्हाला जाणवणारा अनुभव खरा असतो; चुकीचा भाग त्याचा अर्थ लावण्यात असू शकतो. म्हणजे तुम्हाला खरंच तीव्र ओळखीची भावना आली आहे. प्रश्न एवढाच आहे की ती भावना “मी हे आधी अनुभवलं होतं” या निष्कर्षासाठी पुरेशी आहे का? विज्ञान सध्या सांगतं- नाही, ती पुरेशी नाही.

यामुळे Déjà Vu कडे पाहण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग असा आहे: मेंदू आपल्याला जग दाखवतोच, पण त्याच वेळी त्या जगाचा अर्थही लावतो. कधी एखादी जागा, रचना, प्रकाश, आवाज किंवा परिस्थिती पूर्वीच्या एखाद्या अनुभवाशी थोडीशी जुळली तरी मेंदूला त्यात ओळखीचा संकेत मिळू शकतो. आपल्याला त्या जुन्या अनुभवाची पूर्ण आठवण नसली तरी “काहीतरी ओळखीचं आहे” ही भावना पुढे येऊ शकते. त्यातून Déjà Vu तयार होऊ शकतो.

आणि इथली सगळ्यात भारी गोष्ट म्हणजे आपला मेंदू स्वतःच्या चुकीची जाणीवही कधी कधी करून देतो. Déjà Vu होत असताना एकाच वेळी “हे आधी झालंय” असं वाटतं आणि “पण खरं तर हे पहिल्यांदाच होतंय” हेही कुठेतरी कळत असतं. म्हणूनच Déjà Vu इतका विचित्र वाटतो. जर मेंदूने फक्त चुकीची आठवण तयार केली असती आणि आपल्याला तिच्यावर पूर्ण विश्वास असता, तर हा अनुभव इतका वेगळा जाणवला नसता. इथे ओळखीची भावना आणि तिची तपासणी दोन्ही एकाच वेळी चालू असतात.

शेवटी खरं काय?

आजच्या उपलब्ध संशोधनानुसार Déjà Vu हा भविष्याची झलक मिळाल्याचा पुरावा नाही. Déjà Vu होताना आपल्याला पुढे काय होणार आहे याची जाणीव होऊ शकते, पण प्रयोगांमध्ये ही भावना प्रत्यक्ष भविष्यवाणीच्या क्षमतेत बदलत असल्याचं दिसलेलं नाही. उलट, आठवणीतील ओळखीची भावना, अपूर्ण आठवण आणि मेंदूची स्वतःच्या अनुभवाची तपासणी करण्याची प्रक्रिया यांचा संबंध या अनुभवामागे असण्याची शक्यता जास्त दिसते.

म्हणून पुढच्या वेळी Déjà Vu झालं आणि मनात आलं “हे तर मला आधीच माहीत होतं!”, तेव्हा त्याला लगेच भविष्याची खूण समजू नका. काही सेकंद थांबा आणि एक गोष्ट लक्षात ठेवा- आपला मेंदू फक्त आठवणी जपून ठेवत नाही; तो प्रत्येक क्षणी नवीन अनुभवाला जुन्या अनुभवांशी जुळवून पाहत असतो. कधी हे जुळणं अगदी बरोबर होतं, तर कधी काही क्षणांसाठी मेंदूला नवीन गोष्ट जुनी असल्यासारखी वाटते. आणि त्या छोट्याशा गोंधळातून तयार होतो तो भन्नाट अनुभव- Déjà Vu.