झोप लागताना आवाज किंवा विचित्र अनुभव का येतात? मेंदूत त्या वेळी नेमकं काय घडतं?

रात्री मोबाईल बाजूला ठेवला, खोली शांत केली आणि डोळे मिटले की काही मिनिटांत आपण हळूहळू झोपेच्या दिशेने जातो. पण याच काळात कधी अचानक कुणीतरी आपलं नाव घेतल्यासारखं वाटतं, दार वाजल्यासारखा आवाज ऐकू येतो, फोन वाजल्यासारखं जाणवतं किंवा कुणीतरी अगदी जवळ उभं असल्याची जाणीव होते. कधी आवाज इतका स्पष्ट असतो की आपण लगेच डोळे उघडून आजूबाजूला पाहतो आणि स्वतःलाच प्रश्न पडतो “खरंच आवाज आला होता की मला फक्त तसं वाटलं?” अशा वेळी घडणारी गोष्ट अनेकदा आपल्या मेंदूच्या झोपेकडे जाणाऱ्या transition शी संबंधित असते. म्हणजे झोप लागताना आवाज ऐकू येणे हे नेहमीच बाहेरून आलेल्या आवाजाचे लक्षण असेलच असे नाही.

झोप लागताना आवाज का येतो?

आपण जागे आहोत आणि पुढच्या क्षणी अचानक पूर्ण झोपलो, असं प्रत्यक्षात होत नाही. जागेपणातून झोपेकडे जाताना मेंदूची कार्यपद्धती हळूहळू बदलत जाते. या transition ला Hypnagogic State म्हणतात. याच अवस्थेत काही लोकांना अतिशय जिवंत वाटणारे आवाज, प्रकाश, आकृत्या, हालचाली किंवा शरीराशी संबंधित sensations जाणवू शकतात. संशोधनात या अवस्थेतील अनुभव सामान्य लोकांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर नोंदवले गेले आहेत; एका 2023 च्या अभ्यासात 4,456 सहभागींपैकी 80.2% लोकांनी काही ना काही hypnagogic experiences नोंदवले, मात्र त्यात auditory experiences पेक्षा visual आणि kinaesthetic experiences अधिक common होते.

म्हणून झोप लागताना आवाज ऐकू आला म्हणून लगेच “माझ्या मेंदूमध्ये काहीतरी बिघडलं आहे” असा निष्कर्ष काढण्याचं कारण नाही. झोपेच्या या सीमारेषेवर मेंदू अजूनही पूर्णपणे बाहेरच्या जगाशी जोडलेला नसतो, पण तो पूर्ण स्वप्नावस्थेतही गेलेला नसतो. त्यामुळे बाहेरून मिळणाऱ्या sensory information आणि मेंदू स्वतः तयार करत असलेल्या perceptual material यांच्यामध्ये एक विचित्र मिश्र अवस्था तयार होऊ शकते. याच कारणामुळे एखादं नाव, शब्द, घंटी, दाराचा आवाज किंवा कुणीतरी बोलल्यासारखा छोटा अनुभव अगदी खरा वाटू शकतो.

हा अनुभव नेमका “आवाज” असतो की मेंदूची निर्मिती?

इथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घेणं गरजेचं आहे. झोप लागताना आवाज येण्याचा अनुभव बाहेरून आलेल्या खऱ्या आवाजासारखाच subjective वाटू शकतो, पण त्या क्षणी मेंदू झोपेच्या transition मध्ये असल्यामुळे त्या अनुभवाचा source लगेच ओळखता येत नाही. संशोधनात sleep-related hallucinations मध्ये आवाज, शब्द, नावं, संभाषण किंवा environmental sounds यांसारखे अनुभव नोंदवले गेले आहेत. मात्र auditory experiences हे या अवस्थेतील सर्वात common अनुभव नाहीत. एका मोठ्या population study मध्ये sleep-onset किंवा sleep-offset auditory experiences सुमारे 6.8% लोकांनी नोंदवले, तर multimodal experiences 12.3% लोकांनी नोंदवले.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक वेळी झोप लागताना आवाज आला की तो brain-generatedच होता. उदाहरणार्थ बाहेरचा पंखा, मोबाईलची notification, रस्त्यावरचा आवाज किंवा घरातील एखादी वस्तू पडण्याचा आवाज प्रत्यक्षात असू शकतो. फरक इतकाच की झोप येण्याच्या अवस्थेत sensory processing बदलत असल्यामुळे अगदी छोटा बाह्य आवाजही मेंदू वेगळ्या प्रकारे interpret करू शकतो. त्याच वेळी बाहेरून कोणताही आवाज नसतानाही sleep-related perceptual experience होऊ शकतो.

फक्त आवाजच नाही, तर विचित्र दृश्यंही दिसू शकतात

काही लोकांना झोप लागताना आवाज ऐकण्याऐवजी प्रकाश चमकल्यासारखा दिसतो, geometric patterns दिसतात, एखादा चेहरा किंवा आकृती दिसते किंवा काही क्षणांसाठी खोलीत काहीतरी हलल्यासारखं जाणवतं. काहींना शरीर अचानक हलकं झाल्यासारखं, पडल्यासारखं, तरंगत असल्यासारखं किंवा उडत असल्यासारखंही जाणवू शकतं. Hypnagogic experiences मध्ये visual, auditory, tactile आणि kinaesthetic अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या sensations आढळतात.

विशेष म्हणजे हे अनुभव अनेकदा काही सेकंदांचे असतात आणि जागे झाल्यानंतर त्यांची आठवणही स्पष्ट राहू शकते. त्यामुळे झोप लागताना आवाज किंवा एखादी विचित्र sensation आल्यावर “मी खरंच हे अनुभवलं का?” असा प्रश्न पडतो. खरं तर झोप आणि जागेपणाच्या या transition मध्ये conscious experience पूर्णपणे बंद झालेला नसतो. मेंदूची काही प्रक्रिया झोपेकडे वळत असताना perceptual experiences तयार होऊ शकतात. 2022 मधील EEG अभ्यासातही sleep transition दरम्यान dream-like experiences आणि मेंदूतील विशिष्ट electrical activity यांच्यात संबंध आढळला आहे.

मग “कुणीतरी खोलीत आहे” असं का वाटतं?

या अनुभवाचा आणखी एक interesting प्रकार म्हणजे felt presence म्हणजे प्रत्यक्षात खोलीत कोणी नसतानाही कुणीतरी जवळ आहे, आपल्याकडे पाहत आहे किंवा खोलीत उभं आहे असं जाणवणं. काही लोकांना या वेळी shadow, आकृती किंवा व्यक्ती दिसल्यासारखंही वाटू शकतं. विशेषतः sleep paralysis सोबत हा अनुभव अधिक स्पष्ट आणि frightening होऊ शकतो. संशोधन आणि sleep-medicine literature मध्ये sensed presence, auditory experiences, visual experiences आणि शरीराशी संबंधित sensations यांचा sleep paralysis सोबत संबंध नोंदवला गेला आहे.

म्हणून झोप लागताना आवाज आला आणि त्याच वेळी कुणीतरी जवळ असल्यासारखं वाटलं, तर लगेच paranormal explanation शोधण्याची गरज नाही. अशा अनुभवाला supernatural अर्थ देण्यापेक्षा आधी sleep-wake transition, hypnagogic state आणि sleep paralysis यांसारख्या ज्ञात sleep phenomena च्या संदर्भात पाहणं अधिक योग्य ठरतं. कारण मानवी मेंदू झोपेच्या वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये perception आणि body awareness वेगळ्या पद्धतीने process करतो.

हे स्वप्न आहे की जागेपणीचा अनुभव?

झोप लागताना आवाज किंवा एखादी image जाणवणे आणि नेहमीचं स्वप्न पडणं हे अगदी समान नसतं. स्वप्नामध्ये अनेकदा एक पूर्ण scene, पात्रं, घटना आणि storyline तयार होऊ शकते. Hypnagogic experience मात्र अनेकदा अचानक येतो. एखादं नाव ऐकू येणं, प्रकाशाचा flash दिसणं, कुणीतरी बोलल्यासारखं वाटणं किंवा शरीर पडल्यासारखं जाणवणं. त्यामुळे हा अनुभव स्वप्न आणि जागेपणाच्या सीमेवर घडल्यासारखा वाटू शकतो.

यामुळेच कधी झोप लागताना आवाज ऐकून व्यक्ती लगेच डोळे उघडते आणि तिला काहीच दिसत नाही. काही वेळा अनुभव इतका छोटा असतो की “मी झोपलो होतो की अजून जागा होतो?” हेच समजत नाही. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून ही ambiguity अपेक्षित आहे, कारण hypnagogia हीच जागेपणातून झोपेकडे जाणारी transitional अवस्था आहे. NCBI च्या sleep terminology मध्येही hypnagogic हा शब्द sleep onset च्या आधीच्या drowsiness stage शी संबंधित असल्याचं स्पष्ट केलं आहे.

Sleep Paralysis मध्ये हा अनुभव आणखी तीव्र होऊ शकतो

आता इथून विषय थोडा वेगळा पण महत्त्वाचा होतो. कधी कधी मेंदू जागेपणाच्या दिशेने परत येतो, पण शरीर अजूनही REM sleep मधील muscle atonia म्हणजे तात्पुरत्या स्नायू-अचलतेच्या अवस्थेत असतं. त्यामुळे व्यक्तीला आपण जागे आहोत असं जाणवतं, पण हात-पाय हलवता येत नाहीत. यालाच Sleep Paralysis म्हणतात. अशा वेळी काही लोकांना आवाज, सावली, कुणीतरी खोलीत असल्याची जाणीव किंवा छातीवर दाब असल्यासारखे अनुभवही येऊ शकतात.

म्हणून झोप लागताना आवाज येणं आणि Sleep Paralysis हे प्रत्येक वेळी एकच phenomenon नाहीत, पण दोन्ही sleep-wake transition शी संबंधित असू शकतात. Sleep paralysis च्या मोठ्या systematic reviews मध्ये त्यासोबत visual आणि auditory hallucination-like experiences नोंदवले गेले आहेत. 2024 च्या एका systematic review आणि meta-analysis मध्ये 25 देशांतील 167,133 सहभागींचा डेटा पाहण्यात आला; मात्र prevalence चे estimates अभ्यासानुसार खूप बदलत असल्यामुळे एकच universal percentage मानणे योग्य नाही.

झोपेची कमतरता आणि irregular sleep याचा काही संबंध आहे का?

हो, विशेषतः Sleep Paralysis च्या बाबतीत झोपेची कमतरता आणि irregular sleep schedule हे संभाव्य risk factors म्हणून वारंवार समोर आले आहेत. 2024 च्या clinical review मध्ये irregular sleep-wake schedules, sleep deprivation आणि jet lag यांचा recurrent isolated sleep paralysis सोबत संबंध नमूद केला आहे. त्याच review नुसार isolated sleep paralysis चे episodes साधारणपणे स्वतःहून संपतात आणि ते बहुतेक वेळा benign असतात.

याचा अर्थ असा नाही की एक-दोन रात्री कमी झोपल्यामुळे प्रत्येकालाच झोप लागताना आवाज येणार. पण sleep schedule सतत बिघडलेला असणे, झोपेची वेळ अनियमित असणे किंवा झोपेचा पुरेसा कालावधी न मिळणे यामुळे काही sleep-related experiences आणि विशेषतः sleep paralysis चा धोका वाढू शकतो. विविध अभ्यासांमध्ये sleep problems, stress, anxiety symptoms आणि disrupted sleep यांसारखे घटक sleep paralysis सोबत जोडले गेले आहेत.

मग हे मानसिक आजाराचं लक्षण आहे का?

फक्त झोप लागताना आवाज ऐकू आला म्हणून मानसिक आजार आहे असं म्हणणं चुकीचं ठरेल. Sleep-related hallucinations वरच्या 2023 च्या review नुसार, इतर symptoms किंवा disorder नसताना sleep onset किंवा awakening च्या आसपास होणारे hypnagogic आणि hypnopompic experiences normal sleep च्या मर्यादेत non-pathological असू शकतात.

यात एक महत्त्वाचा फरक आहे. हा अनुभव फक्त झोप लागताना किंवा जागं होताना होतो की पूर्णपणे जागे असतानाही वारंवार होतो? जर झोप लागताना आवाज कधीतरीच ऐकू आला आणि दिवसा पूर्ण जागेपणी असा अनुभव होत नसेल, तर तो sleep-related phenomenon असण्याची शक्यता विचारात घेतली जाते. उलट पूर्ण जागेपणी वारंवार आवाज ऐकू येणे, दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होणे किंवा इतर neurological किंवा psychiatric symptoms असणे हा वेगळा clinical प्रश्न आहे आणि त्यासाठी वैद्यकीय evaluation आवश्यक असू शकते.

Narcolepsy सोबत याचा संबंध कधी येतो?

झोप लागताना आवाज किंवा hypnagogic experiences हे narcolepsy मध्येही दिसू शकतात, पण फक्त असा एक अनुभव आला म्हणून narcolepsy आहे असं म्हणता येत नाही. Narcolepsy मध्ये सर्वात महत्त्वाच्या लक्षणांपैकी एक म्हणजे दिवसा असामान्य आणि तीव्र झोप येणे. त्यासोबत cataplexy, sleep paralysis, रात्रीची disturbed sleep आणि hypnagogic किंवा hypnopompic hallucinations यांसारखी लक्षणं काही लोकांमध्ये दिसू शकतात.

म्हणून एखाद्या व्यक्तीला झोप लागताना आवाज अधूनमधून येतो, पण दिवसभर ती सामान्यपणे जागी राहते आणि इतर sleep-related symptoms नाहीत, तर त्या एका अनुभवावरून narcolepsyचा निष्कर्ष काढणं योग्य नाही. मात्र दिवसा प्रचंड झोप येणे, नकळत झोप लागणे, वारंवार Sleep Paralysis होणे किंवा इतर संबंधित लक्षणं असतील तर healthcare professional किंवा sleep specialist शी चर्चा करणं योग्य ठरू शकतं.

शेवटी खरं काय?

तर झोप लागताना आवाज का येतो? याचं साधं उत्तर असं आहे की झोप लागण्याच्या काही क्षणांत मेंदू जागेपणातून झोपेकडे transition करत असतो. या अवस्थेत perception, imagery, body sensations आणि consciousness यांच्यातील नेहमीचा समन्वय बदलतो. त्यामुळे काही लोकांना आवाज, शब्द, प्रकाश, आकृती, पडल्यासारखी sensation किंवा कुणीतरी जवळ असल्याची जाणीव होऊ शकते. वैज्ञानिक भाषेत यापैकी अनेक अनुभवांना Hypnagogic Experiences किंवा context नुसार Hypnagogic Hallucinations म्हटलं जातं.

म्हणून रात्री अचानक झोप लागताना आवाज ऐकू आला आणि काही सेकंदांनी तो गायब झाला, तर लगेच घाबरण्याची गरज नाही. तो आवाज बाहेरून आला असेलही, किंवा sleep-onset experience असू शकतो. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हा अनुभव वारंवार होतोय का, झोप बिघडतेय का, दिवसा असामान्य झोप येतेय का किंवा पूर्ण जागेपणीही असे experiences होतात का, हे पाहणं. कारण झोपेच्या सीमेवर मेंदू पूर्णपणे “बंद” होत नसतो. तो फक्त एका वेगळ्या state मध्ये प्रवेश करत असतो.

एका रात्रीचा विचित्र अनुभव, पण त्यामागे विज्ञान

आपल्याला झोप म्हणजे मेंदू पूर्णपणे बंद होण्याची अवस्था वाटते; प्रत्यक्षात तसं नाही. जागेपणातून झोपेकडे जाताना मेंदूची electrical activity, sensory processing, body awareness आणि conscious experience हळूहळू बदलत जातात. त्यामुळे झोप लागताना आवाज ऐकू येणे, कुणीतरी नाव घेतल्यासारखं वाटणे किंवा काही क्षणांसाठी खोलीत दुसरी व्यक्ती असल्यासारखं जाणवणे हे मानवी sleep experience चा एक भाग असू शकतो. आणि कदाचित याच छोट्याशा transition मुळे काही सेकंदांसाठी आपल्याला “हे खरंच घडलं होतं का?” असा प्रश्न पडतो.

THE FACT BITES सोबत अशाच fascinating Science topics बद्दल आणखी जाणून घ्या.