Alarm वाजण्याआधीच काही लोकांना जाग का येते? विज्ञान काय सांगतं?

रात्री झोपताना आपण alarm 6 वाजताचा लावतो आणि निवांत झोपतो. सकाळी अचानक डोळे उघडतात आणि फोन पाहिला तर 5:57 झालेले असतात. अजून alarm वाजायला तीन मिनिटे बाकी असतात. कधी कधी तर alarm वाजण्याच्या अगदी काही सेकंद आधीच जाग येते. अशावेळी आपल्याला खरंच प्रश्न पडतो- “माझ्या Brain ला alarm वाजणार आहे हे आधीच कसं कळलं?” हे ऐकायला थोडं mysterious वाटत असलं तरी त्यामागे आपल्या शरीराची biological clock, रोजची sleep routine आणि Brain मधील timing system यांचा संबंध असू शकतो.

सगळ्यात आधी एक गैरसमज दूर करूया. Alarm वाजण्याआधी जाग आली म्हणजे तुमच्या फोनने Brain ला काही invisible signal पाठवला किंवा तुमच्या शरीराला exact 6:00 वाजल्याचं कळलं, असं नाही. त्याऐवजी शरीरामध्ये एक Circadian Rhythm असतो, जो साधारण 24 तासांच्या cycle मध्ये झोप, जागेपणा आणि इतर अनेक biological processes च्या timing वर प्रभाव टाकतो. रोजची झोपण्याची आणि उठण्याची वेळही या system सोबत जुळत जाते. त्यामुळे काही लोकांमध्ये रोजच्या ठरलेल्या वेळेच्या आसपास शरीर आपोआप जागेपणाकडे वळू शकतं.

आपल्या शरीरात खरंच एक Biological Clock असते का?

हो. आपल्या शरीरात Circadian Rhythm नावाची internal timing system असते. Brain मधील suprachiasmatic nucleus (SCN) हा भाग या system मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो आणि प्रकाश-अंधाराच्या cycle नुसार शरीराची biological timing व्यवस्थित ठेवण्यास मदत करतो. याच system मुळे दिवसा alertness आणि रात्री sleepiness मध्ये नियमित pattern तयार होतो.

याचा आपल्या रोजच्या routine शी खूप जवळचा संबंध असतो. समजा तुम्ही दररोज रात्री 11 वाजता झोपता आणि सकाळी 6 वाजता उठता. सुरुवातीला alarm शिवाय 6 वाजता उठणं कठीण जाऊ शकतं, पण रोज त्याच वेळेला उठण्याची सवय लागल्यानंतर तुमच्या शरीराची sleep-wake timing त्या routine शी जुळू शकते. त्यामुळे काही दिवसांनी alarm वाजण्याच्या आसपास, किंवा कधी कधी त्याआधीच, तुमची झोप नैसर्गिकरित्या हलकी होऊन जाग येऊ शकते.

मग Brain ला वेळ कशी “कळते”?

आपल्या Brain मध्ये भिंतीवरच्या घड्याळासारखं एखादं छोटं clock बसलेलं नाही. पण Brain आणि शरीरामध्ये अशा biological processes आहेत ज्या दिवसाच्या वेळेनुसार बदलत राहतात. प्रकाश, अंधार, रोजची activity, झोपण्याची वेळ आणि जागण्याची वेळ यामुळे शरीराच्या timing system ला एक predictable pattern मिळतो. त्यामुळे एखादी व्यक्ती रोज साधारण एकाच वेळी उठत असेल तर त्या वेळेच्या आसपास जाग येण्याची शक्यता वाढू शकते.

यात एक interesting गोष्ट म्हणजे self-awakening वर झालेलं संशोधन. एका human study मध्ये लोकांना alarm न वापरता ठराविक वेळी स्वतः जागं होण्यास सांगितलं होतं. काही लोकांना अपेक्षित वेळेच्या आसपास स्वतःहून जाग आली आणि त्यांच्या Brain मध्ये जाग येण्याच्या सुमारे 30 मिनिटे आधी activity मध्ये काही बदल दिसले. संशोधकांनी या findings चा संबंध time estimation आणि waking preparation शी जोडला. याचा अर्थ Brain झोपेतसुद्धा वेळेच्या अंदाजाशी संबंधित काही processes वापरू शकतो.

रोजची सवय इथे एवढी महत्त्वाची का आहे?

आपल्या शरीराला predictable routine आवडतो. रोज रात्री जवळपास त्याच वेळी झोपणं आणि सकाळी जवळपास त्याच वेळी उठणं सुरू राहिलं तर शरीराला त्या cycle ची सवय होऊ शकते. म्हणूनच काही लोक weekend ला देखील त्यांच्या नेहमीच्या वेळेच्या आसपास आपोआप जागे होतात, जरी त्या दिवशी alarm लावलेला नसला तरी. अर्थात प्रत्येक व्यक्तीची body clock आणि sleep pattern वेगळी असल्यामुळे हा अनुभव सगळ्यांनाच सारखा येत नाही.

उलट, जर तुमची झोपण्याची वेळ रोज बदलत असेल. कधी रात्री 10 वाजता, कधी 1 वाजता, कधी 3 वाजता तर शरीरासाठी एक consistent waking pattern तयार करणं कठीण होऊ शकतं. रात्री उशिरापर्यंत screen वापरणं, कमी झोप, stress, travel किंवा jet lag यांसारख्या गोष्टींमुळेही sleep-wake timing disturb होऊ शकते. त्यामुळे “alarm आधी जाग येते” ही गोष्ट फक्त Brain ची क्षमता नसून तुमच्या संपूर्ण sleep routine शी जोडलेली असू शकते.

सकाळ जवळ आली की शरीरात काय बदलतं?

आपण झोपेत असताना शरीर पूर्णपणे inactive नसतं. सकाळ जवळ येत असताना शरीराच्या अनेक biological systems मध्ये हळूहळू बदल होऊ लागतात आणि sleep-wake transition साठी शरीर तयार होऊ शकतं. यामध्ये body temperature, alertness आणि काही hormones यांच्या daily rhythms चा समावेश होतो. Cortisol सारख्या hormone चा सकाळच्या जाग येण्याच्या प्रक्रियेशी संबंध असल्याचं संशोधनात बरंच तपासलं गेलं आहे.

पण इथे एक गोष्ट स्पष्ट ठेवणं गरजेचं आहे. Internet वर अनेकदा “Alarm आधी cortisol वाढतो आणि म्हणून आपल्याला जाग येते” असं सरळ सांगितलं जातं. Science मात्र एवढं simple picture देत नाही. अलीकडच्या संशोधनात cortisol awakening response बद्दलच्या जुन्या explanations पुन्हा तपासल्या गेल्या असून, awakening च्या आधी cortisol secretion च्या rate मध्ये स्पष्ट वाढ प्रत्येक व्यक्तीत दिसतेच असं नाही. त्यामुळे cortisol ला alarm-आधी जाग येण्याचं एकमेव कारण मानणं योग्य नाही.

काही लोकांना अगदी alarm च्या काही मिनिटे आधीच का जाग येते?

याचं एकच कारण सांगता येत नाही. जर एखादी व्यक्ती अनेक दिवस किंवा आठवडे एकाच वेळेला उठत असेल, तर तिची circadian timing आणि sleep routine त्या वेळेशी जुळलेली असू शकते. सकाळ जवळ येताना sleep ची अवस्था बदलू शकते आणि Brain waking state कडे transition करू शकतो. अशा वेळी व्यक्तीला alarm वाजण्याच्या काही मिनिटे आधीच जाग येऊ शकते.

काही संशोधनात self-awakening करणाऱ्या लोकांमध्ये waking च्या आधी Brain activity मध्ये बदल आढळले आहेत. विशेषतः right prefrontal cortex मधील activity मध्ये जाग येण्याच्या आधी बदल दिसल्याचं एका अभ्यासात नोंदवलं गेलं. यावरून Brain फक्त जाग आल्यावर काम सुरू करत नाही, तर जाग येण्याच्या आधीच काही preparation processes सुरू असू शकतात, अशी शक्यता संशोधकांनी मांडली आहे.

पण प्रत्येक वेळी alarm आधी जाग येतेच असं का नाही?

कारण आपली body clock एखाद्या digital alarm सारखी perfect नसते. एखाद्या दिवशी तुम्ही कमी झोपला असाल, रात्री उशिरापर्यंत जागला असाल, stress मध्ये असाल किंवा तुमची sleep timing बदलली असेल तर नेहमीचा pattern बदलू शकतो. त्याचप्रमाणे आज तुम्ही नेहमीपेक्षा जास्त थकलेले असाल तर alarm च्या आधी जाग येण्याऐवजी alarm वाजल्यानंतरही उठणं कठीण होऊ शकतं.

म्हणून “मला तीन दिवस alarm आधी जाग आली, म्हणजे माझ्या Brain ला exact वेळ कळते” असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यात routine, biological clock, sleep stage आणि योगायोग या सगळ्यांचा वाटा असू शकतो. काही वेळा तुम्ही योग्य वेळेच्या आसपास हलक्या झोपेत आलात आणि जाग आली; मग ते आपल्या लक्षात राहतं कारण ते थोडं surprising असतं.

Alarm आधी जाग येणं म्हणजे झोप पूर्ण झाली असं समजायचं?

नाही, असं सरळ म्हणता येत नाही. एखाद्या दिवशी alarm आधी जाग आली म्हणून त्या दिवशी शरीराला पुरेशी झोप मिळालीच असं होत नाही. जर तुम्ही रोज कमी तास झोपत असाल आणि तरीही सकाळी लवकर जाग येत असेल, तर त्याला शरीराची “perfect natural clock” समजणं योग्य नाही. Sleep duration आणि sleep quality दोन्ही महत्त्वाचे आहेत.

म्हणून alarm आधी जाग येण्याचा अनुभव interesting असला तरी त्याचा अर्थ “मला आता कमी झोप पुरते” असा काढू नये. प्रौढ व्यक्तींना साधारणपणे किमान 7 तासांची झोप आवश्यक असते, जरी व्यक्तीनुसार sleep need मध्ये फरक असू शकतो. आपल्या शरीराची biological clock आपल्याला कधी जागं करेल आणि आपल्याला किती झोप आवश्यक आहे, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

मग खरंच आपल्या शरीरात Alarm Clock आहे का?

शब्दशः नाही. पण आपल्या शरीरामध्ये Biological Clock, Circadian Rhythm आणि रोजच्या routine वर आधारित timing system नक्कीच आहे. त्यामुळे रोज ठरलेल्या वेळेला उठणाऱ्या काही लोकांना alarm वाजण्याआधीच नैसर्गिकरित्या जाग येऊ शकते. Self-awakening वरील संशोधन Brain मध्ये waking च्या आधी काही activity changes होऊ शकतात असं दाखवतं, तर circadian research शरीराच्या sleep-wake timing ची भूमिका स्पष्ट करतं.

म्हणून पुढच्या वेळी सकाळी alarm वाजण्याच्या दोन मिनिटे आधी तुमचे डोळे उघडले, तर त्याला काही गूढ शक्ती समजण्याची गरज नाही. तुम्ही झोपलेले असलात तरी तुमच्या शरीराची internal clock पूर्णपणे बंद झालेली नसते. तुमचा Brain आणि शरीर आधीपासूनच waking time कडे हळूहळू transition करत असू शकतात.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.

हेही वाचा 👇

😱आपल्याला स्वप्नं का पडतात? 

🤔शांत राहणे खरंच ताकद आहे का?