छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास फक्त युद्धांचा इतिहास नाही. तो एका अशा काळाची कहाणी आहे, जेव्हा आजचा महाराष्ट्र एकसंध राज्य नव्हता. वेगवेगळ्या सत्तांमध्ये प्रदेश विभागलेला होता आणि अनेक स्थानिक घराणी या सत्तांच्या सेवेत होती. अशा परिस्थितीत एका तरुणाने आपल्या आजूबाजूचा प्रदेश, किल्ले, माणसं आणि उपलब्ध राजकीय परिस्थिती समजून घेत हळूहळू स्वतःचं राज्य उभं करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. पुढे याच प्रयत्नाला स्वराज्य म्हणून ओळख मिळाली.

पण ही गोष्ट एका दिवसात घडली नाही. त्यामागे बालपणापासून तयार झालेली विचारसरणी, जिजाबाईंचा प्रभाव, शहाजीराजांचा राजकीय अनुभव, मावळातील परिस्थिती, किल्ल्यांचं महत्त्व, स्थानिक सरदारांशी संबंध, सततची युद्धं, काही पराभव आणि त्यातून पुन्हा उभं राहण्याची क्षमता या सगळ्यांचा मोठा वाटा होता.

म्हणूनच शिवाजी महाराजांचा जीवनप्रवास समजून घ्यायचा असेल, तर फक्त अफझलखान किंवा आग्रा यांसारख्या प्रसिद्ध प्रसंगांकडे पाहून चालणार नाही. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत ही गोष्ट एका मागोमाग एक घटना कशी घडत गेली, या क्रमाने पाहावी लागते.

शिवनेरीवर जन्म आणि एका अस्थिर काळाची सुरुवात

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या वडिलांचं नाव शहाजीराजे भोसले आणि आईचं नाव जिजाबाई. शहाजीराजे त्या काळातील निजामशाही आणि नंतर आदिलशाहीच्या राजकारणात महत्त्वाचे सरदार होते. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचा जन्म एखाद्या पूर्णपणे सामान्य घरात झाला नव्हता; त्यांच्या घराण्याला राजकारण, युद्ध आणि जहागिरीच्या व्यवस्थेचा अनुभव होता.

पण त्याच वेळी दख्खनमध्ये राजकीय परिस्थिती फार स्थिर नव्हती. निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल या सत्तांमध्ये संघर्ष सुरू होता. अनेक मराठा सरदार या सत्तांच्या सेवेत होते. म्हणजेच त्या काळात “एक स्वतंत्र मराठी राज्य” ही आज आपल्याला जशी स्पष्ट कल्पना वाटते, तशी राजकीय वास्तवात तयार झालेली गोष्ट नव्हती.

शिवाजी महाराजांच्या बालपणात त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे जिजाबाई. शहाजीराजे अनेकदा दक्षिणेत असल्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या बालपणातील मोठा काळ पुणे परिसरात गेला. जिजाबाईंनी पुणे जहागिरीच्या कारभाराकडेही लक्ष दिलं. मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार त्यांनी पुणे परिसरातील व्यवहार आणि न्यायनिवाड्यांत सहभाग घेतला होता. त्यामुळे शिवाजी महाराजांना केवळ धार्मिक किंवा नैतिक शिकवणच मिळाली असं म्हणण्यापेक्षा, त्या काळच्या राजकारणाची आणि प्रशासनाची जाणीवही त्यांच्या वातावरणातून तयार होत गेली, असं दिसतं.

पुणे आणि मावळ परिसरात राहिल्यामुळे त्यांना सह्याद्रीचा भूगोल जवळून समजला. डोंगर, घाटवाटा, किल्ले, जंगलं आणि स्थानिक माणसांची ताकद याच गोष्टी पुढे त्यांच्या लष्करी पद्धतीचा महत्त्वाचा भाग बनल्या.

सोळाव्या वर्षी तोरणा आणि स्वराज्याची पहिली ठोस पायरी

शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातील पहिला मोठा टप्पा म्हणजे तोरणा किल्ल्याचा ताबा.

सुमारे सोळाव्या वर्षी, १६४६ मध्ये, त्यांनी तोरणा किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला. मराठी विश्वकोशात याला स्वराज्याच्या सुरुवातीची महत्त्वाची पायरी मानली आहे.

ही घटना समजून घेण्यासाठी त्या वेळची परिस्थिती लक्षात घ्यावी लागते. एखादा किल्ला म्हणजे फक्त दगडांची भिंत नव्हती. किल्ला म्हणजे आसपासच्या प्रदेशावर लक्ष ठेवण्याचं ठिकाण, संरक्षणाची जागा आणि लष्करी हालचालींसाठी आधार. त्यामुळे किल्ला आपल्या ताब्यात घेणं म्हणजे त्या परिसरात स्वतःची ताकद निर्माण करणं.

तोरणा मिळाल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी तिथे मिळालेल्या संपत्तीचा उपयोग पुढच्या बांधकामासाठी केला. त्यातून मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर राजगडाची उभारणी करण्यात आली. पुढे राजगड स्वराज्याची पहिली राजधानी बनला. महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीनुसार राजगडावरून शिवाजी महाराजांनी बराच काळ राज्याचा विस्तार आणि कारभार पाहिला. १६४८ ते १६७२ या काळात राजगड हा त्यांच्या राज्यकारभाराचा मुख्य आधार राहिला.

इथून पुढे गोष्ट फक्त किल्ले घेण्यापुरती राहिली नाही. आता विजापूरच्या आदिलशाही सत्तेला या हालचालींची दखल घ्यावी लागणार होती.

शहाजीराजांची अटक आणि शिवाजी महाराजांसमोर आलेलं पहिलं मोठं संकट

शिवाजी महाराजांच्या हालचाली वाढू लागल्यानंतर आदिलशाही दरबाराचं लक्ष त्यांच्याकडे गेलं. त्यांच्या ताब्यात किल्ले आणि प्रदेश वाढत होते. त्याच काळात शहाजीराजे दक्षिणेत आदिलशाहीच्या सेवेत होते.

१६४८ मध्ये शहाजीराजांना अटक करण्यात आली. त्यांच्यावर शिवाजी महाराजांच्या हालचालींना मदत केल्याचा संशय व्यक्त झाला. ही परिस्थिती शिवाजी महाराजांसाठी फार कठीण होती, कारण आता प्रश्न फक्त स्वतःच्या प्रदेशाचा नव्हता; त्यांच्या वडिलांच्या सुरक्षिततेचाही होता.

शिवाजी महाराजांनी या परिस्थितीत राजकीय मार्गही वापरला. मुघल सुभेदाराशी संपर्क साधून आदिलशाहीवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. शेवटी कोंडाणा किल्ल्याबाबत तडजोड झाली आणि १६४९ मध्ये शहाजीराजांची सुटका झाली.

या घटनेत एक महत्त्वाची गोष्ट दिसते. शिवाजी महाराजांचा संघर्ष फक्त तलवारीवर चालत नव्हता. परिस्थितीनुसार कधी किल्ला, कधी युद्ध, तर कधी राजकीय दबाव आणि वाटाघाटी अशा वेगवेगळ्या मार्गांचा वापर केला जात होता.

जावळी आणि सह्याद्रीवरील नियंत्रण

पुढील काही वर्षांत शिवाजी महाराजांनी सह्याद्रीतील आपली पकड वाढवायला सुरुवात केली. त्यात जावळीचा प्रदेश महत्त्वाचा होता.

जावळीचा प्रदेश डोंगराळ आणि नैसर्गिकदृष्ट्या कठीण होता. त्यामुळे तो आपल्या ताब्यात असणं म्हणजे कोकण आणि सह्याद्रीच्या भागात हालचालींसाठी मोठा फायदा मिळणं.

१६५६–५७ च्या आसपास जावळीचा प्रदेश स्वराज्यात आला. यानंतर सह्याद्रीतील शिवाजी महाराजांची ताकद वाढली आणि पुढील मोठ्या संघर्षासाठी एक मजबूत भौगोलिक आधार तयार झाला.

याच काळात कल्याण, भिवंडी यांसारख्या भागांकडेही लक्ष देण्यात आलं. यामुळे स्वराज्याचा विस्तार फक्त डोंगरात न राहता कोकणाकडेही होऊ लागला.

आता आदिलशाहीला हे स्पष्ट दिसू लागलं होतं की शिवाजी महाराजांची हालचाल एखाद्या छोट्या स्थानिक उठावापुरती मर्यादित नाही.

अफझलखान आणि प्रतापगड: १६५९ मधील निर्णायक संघर्ष

शिवाजी महाराजांचा वाढता प्रभाव थांबवण्यासाठी विजापूर दरबाराने अफझलखानाला मोहिमेवर पाठवलं.

अफझलखान हा अनुभवी आदिलशाही सरदार होता आणि वाई परिसराची त्याला चांगली माहिती होती. १६५९ मध्ये तो शिवाजी महाराजांविरुद्ध निघाला. त्याचं सैन्य मोठं होतं. त्यामुळे शिवाजी महाराजांनी उघड्या मैदानावर त्याच्याशी सरळ मोठं युद्ध करण्याऐवजी प्रतापगडाच्या परिसराची निवड केली.

प्रतापगडाचा डोंगराळ परिसर शिवाजी महाराजांना परिचित होता. त्यामुळे भेटीच्या आधीच युद्ध झालं तर आपल्याला कोणत्या भौगोलिक परिस्थितीत लढायचं आहे, याचा फायदा त्यांना मिळत होता.

१० नोव्हेंबर १६५९ रोजी शिवाजी महाराज आणि अफझलखान यांची भेट झाली. भेटीदरम्यान संघर्ष झाला आणि अफझलखानाचा मृत्यू झाला. त्यानंतर प्रतापगडाच्या परिसरात झालेल्या युद्धात अफझलखानाचं सैन्य मोठ्या प्रमाणावर पराभूत झालं.

या घटनेचा परिणाम खूप मोठा झाला. कारण आता शिवाजी महाराजांनी फक्त काही किल्ले घेतलेला स्थानिक सरदार म्हणून न राहता आदिलशाहीच्या मोठ्या सैन्याचा सामना करणारा नेता म्हणून आपली ताकद दाखवली होती.

प्रतापगडानंतर मिळालेल्या यशामुळे पुढील काही महिन्यांत स्वराज्याचा विस्तार अधिक वेगाने झाला.

पन्हाळा, सिद्धी जौहर आणि पावनखिंड

प्रतापगडानंतर संघर्ष थांबला नाही. उलट शिवाजी महाराजांचा प्रभाव वाढल्यामुळे आदिलशाहीकडून आणखी मोठ्या मोहिमा सुरू झाल्या.

१६६० मध्ये सिद्धी जौहराने पन्हाळगडाला वेढा घातला. शिवाजी महाराज पन्हाळगडावर अडकले. आता प्रश्न असा होता की मोठ्या सैन्याच्या वेढ्यातून बाहेर कसं पडायचं?

शेवटी शिवाजी महाराजांनी रात्रीच्या वेळी पन्हाळगडातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न केला. पुढे त्यांचा पाठलाग करण्यात आला आणि घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे आणि मावळ्यांनी अडथळा निर्माण केला. शिवाजी महाराज विशालगडावर सुरक्षित पोहोचेपर्यंत ही लढाई सुरू राहिली. पुढे घोडखिंड हीच पावनखिंड म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

या प्रसंगाचा मोठा अर्थ असा होता की स्वराज्याची ताकद फक्त एका व्यक्तीवर उभी नव्हती. महाराजांच्या सैन्यातील अनेक सरदार आणि सैनिक स्वतंत्रपणे महत्त्वाची भूमिका बजावत होते.

शाहिस्तेखान आणि लाल महालातील धाडसी हल्ला

पन्हाळ्याच्या संघर्षानंतर मुघलांशी थेट संघर्ष वाढला.

औरंगजेबाने शाहिस्तेखानाला दख्खनमध्ये पाठवलं. त्याने पुण्यात प्रवेश केला आणि लाल महालात मुक्काम केला.

पुणे हे शिवाजी महाराजांच्या बालपणाशी जोडलेलं ठिकाण होतं. पण आता त्याच पुण्यात मुघल सैन्याचं नियंत्रण होतं.

शिवाजी महाराजांनी थेट मोठं युद्ध करण्याऐवजी एक अचानक हल्ल्याची योजना आखली. १६६३ मध्ये लाल महालावर रात्री हल्ला करण्यात आला. या हल्ल्यात शाहिस्तेखान जखमी झाला आणि त्याची काही बोटं गेली. त्यानंतर त्याला पुणे सोडावं लागलं.

या घटनेमुळे मुघल छावणीत मोठा धक्का बसला. शिवाजी महाराजांची युद्धपद्धती किती वेगळी होती, हे पुन्हा दिसून आलं.

पण मुघलांशी संघर्ष इथे संपणार नव्हता. उलट पुढची घटना थेट मुघल साम्राज्याच्या आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या शहराशी संबंधित होती.

१६६४: सुरतेवर स्वारी

१६६४ मध्ये शिवाजी महाराजांनी सुरतेवर स्वारी केली.

सुरत हे त्या काळात व्यापाराचं मोठं केंद्र होतं. भारतातील तसेच परदेशी व्यापाऱ्यांच्या व्यापारामुळे शहर आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचं होतं. त्यामुळे तिथे मिळणारी संपत्ती युद्धासाठी मोठा आर्थिक स्रोत ठरू शकत होती.

या स्वारीमधून मिळालेल्या संपत्तीचा उपयोग पुढील काळात स्वराज्याच्या लष्करी आणि सागरी व्यवस्थेसाठी झाला. मराठी विश्वकोशानुसार सुरतेहून मिळालेल्या संपत्तीचा उपयोग सिंधुदुर्गाच्या बांधकामासाठी आणि आरमाराच्या विस्तारासाठी करण्यात आला.

यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते. शिवाजी महाराजांच्या मोहिमांमध्ये फक्त प्रदेश जिंकण्याचा प्रश्न नव्हता. युद्धासाठी लागणारा पैसा, किल्ले, समुद्रकिनारा आणि व्यापारमार्ग यांचाही विचार केला जात होता.

आग्र्याच्या आधीचा मोठा संघर्ष: पुरंदरचा तह

सुरतेवरील स्वारीनंतर औरंगजेबाने शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोठी मोहीम आखली.

मिर्झाराजा जयसिंग याला दक्षिणेत पाठवण्यात आलं. जयसिंग हा अनुभवी राजपूत सेनानी होता. त्याने स्वराज्यावर मोठा दबाव निर्माण केला आणि पुरंदर किल्ल्याला वेढा घातला.

या परिस्थितीत शिवाजी महाराजांसमोर दोन पर्याय होते. सतत युद्ध करत राहणं किंवा काही काळासाठी तडजोड करणं.

शेवटी १६६५ मध्ये पुरंदरचा तह झाला. या तहानुसार शिवाजी महाराजांना काही किल्ले मुघलांकडे द्यावे लागले आणि मुघलांशी काही प्रमाणात सहकार्य मान्य करण्यात आलं.

हा प्रसंग महत्त्वाचा आहे कारण शिवाजी महाराजांच्या जीवनात पहिल्यांदा त्यांना मोठ्या प्रमाणावर किल्ले सोडावे लागले. पण पुढे याच तहानंतर एक नवीन आणि अनपेक्षित घटना घडली- आग्रा भेट.

आग्रा: बादशहाच्या दरबारात गेलेले शिवाजी महाराज

पुरंदरच्या तहानंतर शिवाजी महाराजांना मुघल दरबारात जाण्याचं मान्य करावं लागलं.

१६६६ मध्ये शिवाजी महाराज आणि संभाजीराजे आग्र्याला गेले.

औरंगजेबाच्या दरबारात झालेल्या स्वागताच्या पद्धतीवरून शिवाजी महाराज नाराज झाले. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार १२ मे १६६६ रोजी आग्रा किल्ल्यातील दरबारात त्यांना अपेक्षित स्थान मिळालं नाही आणि त्यांनी त्यावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली.

त्यानंतर परिस्थिती आणखी गुंतली. शिवाजी महाराजांना प्रत्यक्ष कैदेत असल्यासारखी नजरकैद भोगावी लागली.

आता प्रश्न होता इतक्या दूर आग्र्यात, मुघलांच्या नियंत्रणाखाली असताना बाहेर कसं पडायचं?

आग्र्यातून सुटका

आग्र्यातून शिवाजी महाराजांची सुटका हा त्यांच्या जीवनातील सर्वात चर्चेचा प्रसंग आहे.

काही काळ नजरकैदेत राहिल्यानंतर त्यांनी परिस्थितीचा अंदाज घेतला आणि सुटकेची योजना आखली. लोकप्रिय कथांमध्ये या प्रसंगाचे वेगवेगळे तपशील सांगितले जातात; मात्र इतिहासातील मुख्य तथ्य म्हणजे १६६६ मध्ये शिवाजी महाराज आणि संभाजीराजे आग्र्यातून सुटून दख्खनकडे परतले.

महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार शिवाजी महाराज २० नोव्हेंबर १६६६ रोजी राजगडावर पोहोचले.

आग्र्याला जाण्यापूर्वी ज्यांच्यावर मुघलांचा दबाव होता, त्याच व्यक्तीने आता मुघलांच्या राजधानीतून सुटका करून पुन्हा आपल्या प्रदेशात परत येऊन पुढील संघर्षाची तयारी केली होती.

आता शिवाजी महाराजांसमोर एक मोठं काम होतं. पुरंदरच्या तहामुळे गमावलेले किल्ले आणि प्रदेश पुन्हा मिळवणे.

आग्र्यानंतर स्वराज्याची पुन्हा उभारणी

आग्र्यातून परतल्यानंतर काही काळ शिवाजी महाराजांनी मुघलांशी तुलनेने शांत संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला. पण ही शांतता कायमची नव्हती.

१६७० पासून पुन्हा मुघलांविरुद्ध मोठ्या मोहिमा सुरू झाल्या.

किल्ले पुन्हा ताब्यात घेतले जाऊ लागले. मुघलांच्या ताब्यात गेलेल्या प्रदेशावर पुन्हा मराठ्यांची सत्ता निर्माण होऊ लागली. याच काळात सुरतेवर दुसरी स्वारी करण्यात आली.

१६७० मध्ये सुरत आणि मुघलांच्या प्रदेशातील इतर भागांवर मोहिमा झाल्या. त्याच काळात साल्हेरचा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात आला. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील कालक्रमानुसार १६७१ मध्ये साल्हेरवरील मराठ्यांचा विजय नोंदवला जातो.

या काळात स्वराज्य पुन्हा वेगाने वाढत होतं.

आता शिवाजी महाराजांना एक गोष्ट स्पष्ट झाली होती फक्त युद्ध जिंकून चालणार नाही. राज्य कायम टिकवायचं असेल तर त्याला व्यवस्थित प्रशासन, महसूल, किल्ले, सैन्य आणि राजधानीची गरज आहे.

राजगडापासून रायगडाकडे

राजगड हा स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळातील प्रमुख आधार होता. पण राज्याचा विस्तार वाढत गेल्यामुळे अधिक मजबूत आणि मध्यवर्ती राजधानीची गरज निर्माण झाली.

रायगडाची निवड आधीच करण्यात आली होती. मराठी विश्वकोशानुसार १६६२ मध्ये रायगड कायमच्या राजधानीसाठी निवडण्यात आला, मात्र राजधानी प्रत्यक्षात १६७० च्या आसपास तिकडे हलवली गेली.

रायगडावर मोठ्या प्रमाणात बांधकाम करण्यात आलं. राजवाडे, प्रशासकीय इमारती आणि संरक्षणाची व्यवस्था तयार करण्यात आली.

राजगडाने स्वराज्याची सुरुवात आणि विस्तार पाहिला होता; रायगड आता पुढील टप्प्याचा केंद्रबिंदू बनत होता.

आणि याच रायगडावर काही वर्षांनी शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक होणार होता.

सिंहगड आणि तानाजी मालुसरे

१६७० मध्ये मुघलांकडून किल्ले परत मिळवण्याची मोहीम सुरू असताना कोंढाणा किल्ला महत्त्वाचा होता.

हा किल्ला जिंकण्याची जबाबदारी तानाजी मालुसरे यांच्यावर देण्यात आली.

तानाजीने किल्ल्यावर रात्रीच्या वेळी हल्ला केला. युद्धात तानाजी मालुसरे मारले गेले, पण मराठ्यांनी किल्ला जिंकला.

यानंतर कोंढाण्याला सिंहगड हे नाव मिळालं, अशी प्रसिद्ध ऐतिहासिक परंपरा आहे.

तानाजीच्या मृत्यूने शिवाजी महाराजांना मोठा धक्का बसला, अशी परंपरागत कथा सांगते. पण या घटनेचा व्यापक अर्थ असा होता की स्वराज्याच्या विस्तारासाठी अनेक सरदार आणि सैनिकांनी स्वतःचा जीव धोक्यात घातला.

स्वराज्याचं प्रशासन कसं चालत होतं?

शिवाजी महाराजांचा इतिहास फक्त तलवार आणि युद्धांवर थांबत नाही. त्यांनी राज्यकारभाराची स्वतंत्र व्यवस्था उभी करण्याचा प्रयत्न केला.

राज्याभिषेकाच्या काळात अष्टप्रधान मंडळ तयार करण्यात आलं. त्यात पेशवा, अमात्य, सेनापती, पंडितराव, न्यायाधीश, सचिव, मंत्री आणि सुमंत अशा पदांचा समावेश होता.

याचा उद्देश असा होता की राज्यातील वेगवेगळी कामं एका व्यक्तीवर अवलंबून राहू नयेत.

महसूल व्यवस्थेलाही महत्त्व दिलं गेलं. जमीन आणि उत्पन्नाचा अंदाज घेऊन राज्याला नियमित महसूल मिळवण्याची व्यवस्था अधिक शिस्तबद्ध करण्याचा प्रयत्न झाला. मराठी विश्वकोशानुसार शिवाजी महाराजांनी पूर्वीच्या महसूल पद्धतीला अधिक काटेकोर स्वरूप दिलं आणि देशमुखांच्या स्थानिक सत्तेला मर्यादा आणण्याचा प्रयत्न केला.

यामुळे स्वराज्य फक्त युद्धाच्या जोरावर चालणारं राज्य न राहता हळूहळू प्रशासकीय रचनेचं राज्य बनत होतं.

किल्ले: स्वराज्याच्या सुरक्षेची मुख्य ताकद

शिवाजी महाराजांच्या कारभारात किल्ल्यांना प्रचंड महत्त्व होतं.

सह्याद्रीतील किल्ले नैसर्गिकदृष्ट्या मजबूत होते. प्रत्येक किल्ल्याचा उपयोग एकसारखा नव्हता. काही किल्ले डोंगरावरून प्रदेशावर लक्ष ठेवण्यासाठी, काही संरक्षणासाठी, तर काही प्रशासन आणि सैन्याच्या हालचालींसाठी महत्त्वाचे होते.

तोरणा, राजगड, प्रतापगड, रायगड, सिंहगड, पन्हाळा, विशाळगड अशा किल्ल्यांनी त्यांच्या जीवनातील वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

राजगडावरून स्वराज्याचा मोठा विस्तार झाला आणि नंतर रायगड राजधानी बनला. महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीनुसार राजगडावरून १६४८ ते १६७२ या काळात शिवाजी महाराजांनी राज्यकारभार आणि विस्तार पाहिला.

समुद्राकडे लक्ष आणि मराठा आरमार

शिवाजी महाराजांच्या काळात समुद्रमार्गाचं महत्त्व वाढत होतं. कोकण किनाऱ्यावर पोर्तुगीज, इंग्रज, सिद्दी यांसारख्या शक्तींचा प्रभाव होता.

म्हणून फक्त डोंगरातील किल्ले मजबूत करून उपयोग नव्हता. समुद्रकिनाऱ्याचं संरक्षणही आवश्यक होतं. यासाठी मराठा आरमाराची उभारणी आणि सागरी किल्ल्यांना महत्त्व देण्यात आलं. सिंधुदुर्ग हा त्यातील प्रमुख किल्ला होता.

सुरतेच्या स्वारीतून मिळालेल्या संपत्तीचा काही भाग सिंधुदुर्ग आणि आरमाराच्या विस्तारासाठी वापरण्यात आल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.

यातून शिवाजी महाराजांच्या राज्याचा विस्तार फक्त सह्याद्रीच्या डोंगरांपर्यंत मर्यादित नव्हता, हे दिसतं.

राज्याभिषेकाची तयारी

१६७० नंतर स्वराज्याचा विस्तार पुन्हा मोठ्या प्रमाणावर झाला. मुघलांशी संघर्ष सुरू होता, पण शिवाजी महाराजांच्या हातात आता मोठा प्रदेश, अनेक किल्ले आणि स्वतंत्र प्रशासन होतं.

या परिस्थितीत एक प्रश्न महत्त्वाचा झाला. हे राज्य अधिकृतपणे एका स्वतंत्र राजाच्या राज्याच्या स्वरूपात कसं उभं करायचं?

त्यातून राज्याभिषेकाची तयारी सुरू झाली. राज्याभिषेकाच्या आधी अनेक धार्मिक आणि राजकीय विधी करण्यात आले. गागाभट्टांसारख्या विद्वानांचा सहभाग होता. आणि शेवटी तो दिवस आला.

६ जून १६७४: रायगडावर शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक

६ जून १६७४ रोजी रायगडावर शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.

या दिवशी त्यांनी राजसिंहासनावर बसून छत्रचामर धारण केले. राज्यातील विविध किल्ल्यांवरही उत्सव करण्यात आला आणि तोफांची सलामी देण्यात आली.

हा सोहळा फक्त धार्मिक विधी नव्हता. अनेक वर्षांच्या लढाया, किल्ले, प्रशासन आणि प्रदेशविस्तारानंतर उभं राहिलेलं स्वराज्य आता औपचारिक राजसत्तेच्या रूपात समोर येत होतं.

राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांतच १७ जून १६७४ रोजी जिजाबाईंचं निधन झालं. त्यांनी आपल्या मुलाचा राज्याभिषेक पाहिला, पण त्यानंतर लगेच त्यांचं निधन झालं.

ज्या आईच्या सहवासात शिवाजी महाराजांच्या बालपणाचा मोठा भाग गेला, त्यांचं निधन हा त्यांच्या आयुष्यातील भावनिकदृष्ट्या महत्त्वाचा टप्पा होता.

राज्याभिषेकानंतरही युद्ध थांबलं नाही

राज्याभिषेक झाला म्हणजे आता सगळं शांत झालं, असं नव्हतं.

मुघल, आदिलशाही, सिद्दी, इंग्रज आणि पोर्तुगीज अशा वेगवेगळ्या शक्तींच्या उपस्थितीत स्वराज्य टिकवणं हे सततचं आव्हान होतं.

१६७४–७५ मध्ये मुघलांच्या प्रदेशावर पुन्हा मोहिमा झाल्या. जंजिऱ्याच्या सिद्दी आणि किनारपट्टीवरील इतर शक्तींविरुद्धही दबाव वाढवण्यात आला.

पण पुढील मोठं लक्ष्य महाराष्ट्राच्या पलीकडे होतं. ते म्हणजे दक्षिण भारत.

दक्षिण दिग्विजयाची सुरुवात

शिवाजी महाराजांच्या वडिलांचा दक्षिण भारताशी आधीपासून संबंध होता. शहाजीराजांकडे कर्नाटकात मोठ्या जहागिरी आणि राजकीय संबंध होते. त्यामुळे दक्षिणेकडे विस्तार करण्यामागे केवळ प्रदेश वाढवण्याचा विचार नव्हता; तिथे असलेल्या भोसले घराण्याच्या शाखेशी आणि राजकीय परिस्थितीशीही त्याचा संबंध होता.

१६७६ मध्ये शिवाजी महाराज दक्षिण मोहिमेवर निघाले.

या मोहिमेत त्यांनी कर्नाटक आणि तमिळनाडूच्या भागात प्रवेश केला. हैदराबादच्या दिशेने जाताना कुत्बशाहीशीही संबंध प्रस्थापित करण्यात आले.

या काळात त्यांच्या सैन्याने अनेक ठिकाणी मोहिमा केल्या आणि दक्षिणेत स्वराज्याचा प्रभाव वाढवला.

व्यंकोजीराजे आणि तंजावर

दक्षिण मोहिमेत एक वेगळाच प्रश्न समोर आला.

शहाजीराजांचा दुसरा मुलगा व्यंकोजीराजे दक्षिणेत तंजावरच्या सत्तेत होता. म्हणजे शिवाजी महाराज आणि व्यंकोजी हे सावत्र भाऊ होते.

शिवाजी महाराजांनी दक्षिण मोहिमेदरम्यान व्यंकोजीशी संबंध प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला. मराठी विश्वकोशानुसार शिवाजी महाराजांनी कर्नाटकातील आपल्या मोहिमेदरम्यान व्यंकोजीकडून तंजावरच्या प्रश्नात सहभाग मागितला आणि सर्व मराठा सत्तेला एका व्यापक राजकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.

या मोहिमेमुळे दक्षिणेत स्वराज्याचा प्रभाव वाढला आणि जिंजीसारखे महत्त्वाचे किल्ले पुढील काळासाठी मराठ्यांना उपयोगी ठरले.

पुढे संभाजी महाराजांच्या काळात आणि त्यानंतर मुघलांविरुद्धच्या युद्धात जिंजीला मोठं महत्त्व मिळणार होतं. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण मोहिमेचा परिणाम त्यांच्या मृत्यूनंतरही दिसून आला.

शेवटच्या काळातही संघर्ष सुरूच

दक्षिण मोहिमेनंतर शिवाजी महाराज महाराष्ट्रात परतले. पण मुघल आणि आदिलशाहीशी संघर्ष सुरूच होता.

१६७८–७९ च्या काळात राजकीय परिस्थिती पुन्हा गुंतागुंतीची झाली. मुघलांनी विजापूरवर दबाव वाढवला आणि शिवाजी महाराजांनी परिस्थितीनुसार आपली भूमिका बदलत मुघलांच्या प्रदेशावर मोहिमा केल्या.

या काळात स्वराज्याचा विस्तार उत्तर भागात रामनगरपासून दक्षिणेकडे कर्नाटकातील प्रदेशापर्यंत झाला होता. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार १६८० मध्ये शिवाजी महाराजांच्या मृत्युसमयी त्यांच्या राज्याचा विस्तार उत्तर दिशेने रामनगरपासून दक्षिणेकडे कारवार/गंगावती नदीच्या परिसरापर्यंत पोहोचला होता.

पण इतका मोठा प्रदेश टिकवण्यासाठी सतत युद्ध, प्रशासन आणि उत्तराधिकारी यांचा प्रश्न महत्त्वाचा होत चालला होता.

संभाजीराजे आणि उत्तराधिकाराचा प्रश्न

शिवाजी महाराजांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या काळात त्यांच्या कुटुंबात आणि दरबारातही काही राजकीय गुंतागुंत होती.

संभाजीराजे हे त्यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. दुसरीकडे सोयराबाईंपासून राजाराम महाराजांचा जन्म झाला होता.

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर याच उत्तराधिकाराच्या प्रश्नावरून मोठा संघर्ष निर्माण झाला. त्यामुळे त्यांच्या शेवटच्या काळात वारसदाराचा प्रश्न पूर्णपणे सोपा नव्हता. पण तो संघर्ष त्यांच्या मृत्यूनंतर अधिक स्पष्टपणे समोर आला.

शिवाजी महाराजांचा मृत्यू

३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर शिवाजी महाराजांचा मृत्यू झाला.

त्यांच्या मृत्यूच्या नेमक्या आजाराबद्दल इतिहासस्रोतांमध्ये पूर्ण एकमत नाही. मराठी विश्वकोशात काही फार्सी कागदपत्रांमध्ये रक्ताच्या उलट्यांचा उल्लेख आहे, तर इंग्रजांच्या वखारींच्या कागदपत्रांमध्ये रक्ताच्या अतिसाराचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे आजाराचं अचूक आधुनिक निदान ठामपणे सांगता येत नाही.

त्यांच्या मृत्युसमयी त्यांचं वय सुमारे ५० वर्षांचं होतं. रायगडावरून सुरू झालेला हा जीवनप्रवास त्याच रायगडावर संपला. पण त्यांनी उभं केलेलं राज्य तिथे संपलं नाही.

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर काय झालं?

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर उत्तराधिकाराचा संघर्ष सुरू झाला.

संभाजीराजे आणि राजाराम यांच्याभोवती दोन वेगवेगळे राजकीय गट तयार झाले. काही काळ राजारामांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न झाला; मात्र पुढे संभाजी महाराजांनी सत्ता आपल्या हातात घेतली. मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर १६८० मध्ये हा संघर्ष घडला.

यानंतर काहीच काळात औरंगजेबाने दक्षिणेकडे स्वतः मोठी मोहीम सुरू केली. म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा राज्य संपण्याऐवजी त्याला आणखी मोठ्या संघर्षाला सामोरं जावं लागलं. पुढे संभाजी महाराज, राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांच्या काळात मुघलांविरुद्धचा संघर्ष अनेक वर्षे सुरू राहिला.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा संपूर्ण जीवनप्रवास:

शिवाजी महाराजांचा जीवनप्रवास फक्त “किती युद्धं जिंकली?” एवढ्यावर समजत नाही. त्यांच्या आयुष्यात अनेक वेगवेगळे टप्पे होते.

१६३० मध्ये शिवनेरीवर जन्म झाला. पुणे आणि मावळातील वातावरणात बालपण गेलं.

१६४६ मध्ये तोरणा घेतला आणि स्वराज्याच्या सुरुवातीची ठोस पायरी तयार झाली.

राजगड उभा राहिला आणि सह्याद्रीत स्वतःचा आधार तयार झाला.

शहाजीराजांच्या अटकेच्या संकटातून मार्ग काढला.

जावळी आणि इतर भागांमधून स्वराज्य वाढवलं.

१६५९ मध्ये अफझलखानाच्या मोहिमेला प्रतापगडावर उत्तर दिलं.

पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून बाहेर पडताना पावनखिंडीचा प्रसंग घडला.

१६६३ मध्ये शाहिस्तेखानावर पुण्यात हल्ला केला.

१६६४ मध्ये सुरतेवर स्वारी केली.

१६६५ मध्ये पुरंदरचा तह केला.

१६६६ मध्ये आग्र्याला गेले आणि तिथून सुटून परतले.

यानंतर गमावलेले प्रदेश पुन्हा मिळवण्याची मोहीम सुरू झाली.

राजगडापासून रायगडकडे राजधानीचा प्रवास झाला.

किल्ले, महसूल, सैन्य, प्रशासन आणि आरमार यांना एकत्रित स्वरूप देण्याचा प्रयत्न झाला.

आणि शेवटी ६ जून १६७४ रोजी रायगडावर राज्याभिषेक झाला.

राज्याभिषेकानंतरही संघर्ष थांबला नाही. मुघल, आदिलशाही आणि समुद्रकिनाऱ्यावरील इतर सत्तांशी संघर्ष सुरू राहिला.

यानंतर दक्षिणेकडे मोहीम निघाली आणि कर्नाटक-तमिळनाडूच्या भागात स्वराज्याचा प्रभाव वाढला.

आणि ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर त्यांचा मृत्यू झाला.

शेवटचा विचार

शिवाजी महाराजांचा जवळपास पन्नास वर्षांचा जीवनप्रवास पाहिला, तर एक गोष्ट लक्षात येते. त्यांच्या आयुष्यात एकही घटना पूर्णपणे वेगळी नव्हती.

तोरणा घेतला म्हणून राजगडाची गरज निर्माण झाली.

राजगड आणि सह्याद्रीचा आधार मिळाला म्हणून पुढील विस्तार शक्य झाला.

विजापूरला हा विस्तार धोकादायक वाटला म्हणून संघर्ष वाढला.

अफझलखान आला म्हणून प्रतापगडाचा संघर्ष झाला.

मुघलांचा दबाव वाढला म्हणून शाहिस्तेखान आणि पुढे पुरंदरचा प्रसंग आला.

पुरंदरच्या तहानंतर आग्र्याचा प्रसंग आला.

आग्र्यातून परतल्यानंतर पुन्हा किल्ले आणि प्रदेश मिळवण्याची मोहीम सुरू झाली.

राज्य वाढलं म्हणून अधिक व्यवस्थित प्रशासन आणि राजधानीची गरज निर्माण झाली.

आणि हे राज्य औपचारिकपणे स्वतंत्र राजसत्ता म्हणून स्थापित करण्यासाठी रायगडावर राज्याभिषेक झाला.

म्हणून शिवाजी महाराजांचा इतिहास एखाद्या एका युद्धाची किंवा एका किल्ल्याची गोष्ट नाही. तो सतत बदलणाऱ्या परिस्थितीत राज्य उभं करण्याचा दीर्घ प्रवास आहे.

त्यांच्या मृत्यूनंतरही हे राज्य टिकून राहिलं आणि पुढे संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि इतर मराठा नेतृत्वाच्या काळात मुघलांशी संघर्ष सुरू राहिला. पुढील इतिहास वेगळ्या टप्प्यात जातो; पण त्या मोठ्या संघर्षासाठी आधार तयार करणारा काळ म्हणजे शिवाजी महाराजांचा जीवनप्रवास.

आणि म्हणूनच शिवनेरीवर जन्मलेला हा प्रवास रायगडावर संपला, पण त्यांनी उभं केलेलं स्वराज्य तिथे संपलं नाही.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.