आपल्याला उचकी का लागते? उचकी अचानक सुरू होऊन थांबते कशी?

कधी जेवण झालं, पाणी प्यायलं किंवा मित्रांसोबत हसता-हसता अचानक एक आवाज आला “हिक!” सुरुवातीला एकदाच झालेली उचकी फारशी जाणवत नाही. पण त्यानंतर पुन्हा “हिक… हिक…” सुरू झालं की काही क्षणांतच सगळं लक्ष त्याच्याकडे जातं. गंमत म्हणजे उचकी आपण मुद्दाम आणत नाही, थांबवण्याचा निर्णयही शरीर आपल्याला विचारून घेत नाही. ती अचानक सुरू होते आणि काही वेळाने जणू काही झालंच नव्हतं अशा पद्धतीने थांबते.

मग हा छोटासा “हिक” नेमका तयार कुठे होतो? पोटात, घशात की फुफ्फुसांमध्ये? आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे उचकी अचानक का सुरू होते आणि अचानक का थांबते? याचं उत्तर आपल्या श्वासोच्छवासाच्या यंत्रणेत आणि मेंदू-नसांच्या एका विचित्र reflex मध्ये दडलं आहे.

आपल्याला उचकी का लागते?

आपल्याला उचकी म्हणजे “हिक” असा आवाज वाटतो; पण खरं तर आवाज हा या प्रक्रियेचा शेवटचा भाग आहे. मुख्य घटना छातीच्या खाली असलेल्या डायाफ्राम (Diaphragm) या स्नायूमध्ये घडते. हा मोठा, घुमटासारखा स्नायू छातीचा भाग आणि पोटाचा भाग यांच्यामध्ये असतो आणि श्वास घेताना त्याची हालचाल फुफ्फुसांना हवा आत घेण्यास मदत करते.

उचकी लागते तेव्हा डायाफ्राम अचानक आणि आपल्या नियंत्रणाबाहेर आकुंचन पावतो. त्याच वेळी श्वसनाशी संबंधित इतर स्नायूही या reflex मध्ये सहभागी होऊ शकतात. शरीर अचानक श्वास आत ओढण्यासारखी हालचाल करते; त्यानंतर स्वरयंत्रातील glottis झपाट्याने बंद होतं. हवेला अचानक मिळालेला हा अडथळा म्हणजेच आपल्याला ऐकू येणारा छोटासा “हिक” आवाज.

म्हणजे सोप्या भाषेत सांगायचं झालं तर उचकीचा आवाज हा मूळ समस्या नसून, डायाफ्रामच्या अचानक झालेल्या हालचालीचा परिणाम आहे.

अचानक सुरू होण्यामागे कारण काय?

इथेच उचकी थोडी मजेशीर होते. आपल्या शरीरात उचकीसाठी एक स्वतंत्र reflex arc असल्याचं मानलं जातं. या मार्गात phrenic nerve, vagus nerve आणि sympathetic nerve pathways यांसारख्या नसांचा सहभाग असतो. मेंदूतील brainstem भाग या संकेतांची प्रक्रिया करतो आणि पुन्हा डायाफ्राम व श्वसनाशी संबंधित स्नायूंना संकेत जातात.

या reflex ला एखादा छोटासा trigger मिळाला की हा cycle सुरू होऊ शकतो. म्हणूनच भरपूर जेवण झाल्यानंतर, खूप पटकन खाल्ल्यानंतर किंवा carbonated drinks घेतल्यानंतर काही लोकांना उचकी लागते. अचानक excitement, emotional stress किंवा शरीराच्या तापमानातील बदलही काही लोकांमध्ये trigger ठरू शकतात. पोट फुगणे आणि त्यातून आसपासच्या संरचनांवर होणारा परिणाम हे acute hiccups मधील महत्त्वाचे triggers मानले जातात.

पण प्रत्येक वेळी कारण एवढं स्पष्ट असेलच असं नाही. अनेकदा उचकी नेमकी कशामुळे सुरू झाली हेच कळत नाही. शरीरातील हा reflex इतका संवेदनशील असू शकतो की अगदी किरकोळ उत्तेजनानंतरही काही काळ त्याची पुनरावृत्ती सुरू राहते.

“हिक… हिक…” पुन्हा पुन्हा का होतं?

एकदा डायाफ्रामची अनैच्छिक आकुंचनाची प्रक्रिया सुरू झाली की ती एकाच वेळी संपत नाही. Reflex arc मधून पुन्हा पुन्हा signals जाऊ शकतात आणि त्यामुळे ठराविक अंतराने उचकी येत राहते.

संशोधनानुसार उचकीचा वेग व्यक्तीनुसार बदलू शकतो आणि साधारणपणे काही मिनिटांत ती स्वतःहून थांबते. प्रत्येक “हिक” म्हणजे जवळपास त्याच reflex च्या आणखी एका cycle ची पुनरावृत्ती असते. त्यामुळे बाहेरून आपल्याला फक्त आवाज ऐकू येतो, पण आतमध्ये diaphragm, nerves, brainstem आणि glottis यांच्यातील अतिशय जलद coordination सुरू असते.

आणि इथे एक महत्त्वाची गोष्ट आहे उचकी लागली म्हणजे शरीरात काहीतरी मोठी गडबड झालीच आहे असं नाही. साधारणपणे काही मिनिटांची उचकी निरुपद्रवी असते आणि उपचाराशिवायही थांबते.

उचकी अचानक थांबते कशी?

हा कदाचित उचकीमधला सर्वात interesting भाग आहे.

आपल्या शरीरात हा reflex कायम चालू राहण्यासाठी काही विशिष्ट nerve signals आणि brainstem coordination आवश्यक असते. Trigger कमी झाला, reflex arc मधील activity बदलली किंवा शरीरातील श्वसनाशी संबंधित परिस्थिती बदलली की हा cycle तुटू शकतो. त्यानंतर डायाफ्राम पुन्हा नेहमीच्या rhythm मध्ये येतो आणि “हिक” थांबतात.

म्हणून उचकीला आपण एखाद्या छोट्या neural loop सारखं समजू शकतो. Trigger → nerve signals → brainstem processing → diaphragm contraction → glottis closure → “हिक” असा एक cycle तयार होतो. हा loop पुन्हा activate झाला तर पुढची उचकी येते; आणि loop ची activity थांबली की उचकीही थांबते.

याच कारणामुळे “उचकी थांबवण्यासाठी” वापरल्या जाणाऱ्या अनेक घरगुती उपायांबाबतही एकच हमखास वैज्ञानिक उत्तर नाही. श्वास काही काळ रोखणे, थंड पाणी पिणे किंवा gargling यांसारख्या पद्धती काही लोकांना मदत करू शकतात, पण अशा उपायांची परिणामकारकता सर्वांसाठी निश्चित सिद्ध झालेली नाही.

पण उचकी २ दिवस थांबलीच नाही तर?

इथून विषय थोडा गंभीर होतो.

साधारण उचकी काही मिनिटे किंवा थोड्या काळासाठी असते. पण ४८ तासांपेक्षा जास्त काळ उचकी सुरू राहिली तर तिला persistent hiccups म्हणतात. त्याहून दीर्घकाळ चालणाऱ्या उचकीला काही वैद्यकीय संदर्भांमध्ये intractable hiccups म्हणून वर्गीकृत केलं जातं.

अशी दीर्घकाळ चालणारी उचकी फक्त “जास्त उचकी लागली” एवढ्यावर सोडून देण्यासारखी नसते. कधी कधी vagus किंवा phrenic nerves ची irritation, acid reflux, काही औषधे, metabolic problems किंवा nervous system मधील काही विकार यांसारख्या कारणांचा संबंध असू शकतो. म्हणून ४८ तासांपेक्षा जास्त काळ उचकी राहिली किंवा त्यामुळे खाणं, झोपणं किंवा श्वास घेणं त्रासदायक झालं, तर वैद्यकीय सल्ला घेणं योग्य ठरतं.

शेवटी, एका “हिक”मध्ये एवढं काय असतं?

उचकी आपल्याला अगदी किरकोळ गोष्ट वाटते. पण त्या एका छोट्याशा आवाजामागे डायाफ्राम, श्वसनाचे स्नायू, vagus आणि phrenic nerves, brainstem आणि glottis यांच्यातील एक गुंतागुंतीचा reflex काम करत असतो.

म्हणून पुढच्या वेळी अचानक “हिक!” आला, तेव्हा तो फक्त पोटातून आलेला आवाज आहे असं समजू नका. काही क्षणांसाठी आपल्या शरीराने श्वास घेण्याच्या नेहमीच्या rhythm मधून एक छोटासा वेगळा reflex चालू केला आहे—आणि काही वेळाने तो reflex स्वतःच शांत होतो.

कदाचित उचकीची खरी गंमत हीच आहे: आपण तिचा आवाज ऐकतो, पण तिचं संपूर्ण कारण आपल्या शरीराच्या आतल्या एका अशा यंत्रणेत दडलं आहे जी आपण जाणूनबुजून control करतही नाही.

THE FACT BITES सोबत शरीराच्या अशाच छोट्या पण रंजक गोष्टींचं विज्ञान समजून घ्या.