रामसेतू खरंच श्रीरामाने बांधला होता का? पुराणकथा, इतिहास आणि विज्ञान काय सांगतात?

समुद्राच्या निळ्याशार पाण्यात भारताच्या रामेश्वरमपासून श्रीलंकेच्या मन्नार बेटापर्यंत पसरलेली उथळ बेटं, वाळूचे पट्टे आणि चुनखडीच्या रचना आजही कृत्रिम उपग्रहातून (satellite) स्पष्ट दिसतात. या रचनेला भारतात रामसेतू म्हटलं जातं, तर आधुनिक भौगोलिक नकाशांमध्ये तीच रचना ॲडम्स ब्रिज (Adam’s Bridge) म्हणून ओळखली जाते. दूरून पाहिलं तर समुद्राच्या मध्ये कुणीतरी एक रस्ता आखल्यासारखी ती रेषा दिसते. म्हणूनच हजारो वर्षांपासून चालत आलेल्या रामायणाच्या कथेशी ही भौगोलिक रचना जोडली जाणं आश्चर्यकारक नाही. पण इथेच खरी ऐतिहासिक गूढता (historical mystery) सुरू होते. रामायणात वर्णन केलेला सेतू आणि आज समुद्रात दिसणारी रचना ही एकच गोष्ट आहे का? आणि जर आहे, तर तो प्रत्यक्षात श्रीरामाने बांधला होता याचा पुरावा कुठे आहे?

वाल्मिकी रामायणात हा प्रसंग अगदी स्पष्टपणे येतो. लंकेत असलेल्या सीतेला परत आणण्यासाठी रामाची सेना समुद्रकिनारी पोहोचते. समुद्र देव प्रकट झाल्यानंतर नलाला सेतू बांधण्याची जबाबदारी दिली जाते. युद्धकांडातील वर्णनानुसार नल हा विश्वकर्माचा पुत्र असून वानरांच्या मदतीने समुद्रावर सेतू बांधतो. रामायणाच्या कथानकात हा फक्त प्रतीकात्मक रस्ता नाही; रामाची सेना त्या सेतूवरून समुद्र पार करून लंकेच्या दिशेने जाते. वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडातील सर्ग २२ मध्ये नल सेतू बांधण्यास सुरुवात करतो आणि वानर मोठमोठे लाकूड, दगड, झाडं आणि इतर वस्तू वापरत असल्याचं वर्णन आहे.

इथे एक छोटासा पण महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यायला हवा. रामायणाच्या कथेनुसार सेतू बांधला गेला, ही धार्मिक-ग्रंथीय बाब आहे; पण त्या कथेत वर्णन केलेला सेतू म्हणजे आजचा भूगर्भीय ॲडम्स ब्रिजच (Adam’s Bridge) आहे, हे सिद्ध करणं हा वेगळा ऐतिहासिक प्रश्न आहे. प्राचीन ग्रंथ एखाद्या घटनेची परंपरा सांगू शकतात, पण त्या घटनेची भौतिक जागा, तारीख आणि बांधकामाची पद्धत सिद्ध करण्यासाठी वेगळ्या प्रकारचे पुरावे लागतात. म्हणून रामसेतूचा अभ्यास करताना “ग्रंथ काय सांगतो?” आणि “जमिनीखाली किंवा समुद्राखाली काय सापडतं?” हे दोन प्रश्न वेगळे ठेवावे लागतात.

रामायणात रामसेतू नेमका कसा बांधला गेला?

वाल्मिकी रामायणाच्या युद्धकांडात समुद्र ओलांडण्याची समस्या निर्माण झाल्यानंतर नल पुढे येतो. त्याच्याकडे सेतू बांधण्याची क्षमता असल्याचं तो रामाला सांगतो आणि त्यानंतर वानरसेना मोठ्या प्रमाणावर कामाला लागते. काही जण दंड किंवा लाकूड आणतात, काही झाडं आणि पर्वतशिखरासारखे मोठे दगड आणतात, तर काही जण ते समुद्रात रचण्याचं काम करतात. या वर्णनात नल हा मुख्य वास्तुविशारद किंवा अभियंता (chief architect/engineer) म्हणून समोर येतो.

रामायणाच्या त्याच सर्गात सेतूच्या बांधकामाला दिवसांनुसार मोजलं जातं. पुढील दिवसांमध्ये वेगवेगळ्या अंतराचा सेतू तयार झाल्याचं वर्णन येतं आणि पाचव्या दिवशी सेना दुसऱ्या किनाऱ्यापर्यंत पोहोचल्याचं सांगितलं जातं. त्यामुळे रामसेतूची कथा केवळ “रामाने समुद्रावर दगड फेकले” इतकी साधी नाही; मूळ ग्रंथात नल, वानरसेना, समुद्र आणि बांधकामाची एक व्यवस्थित रचना तयार केली आहे. नंतरच्या लोकप्रिय कथांमध्ये या प्रसंगाला अनेक चमत्कारिक आणि भक्तिपर अर्थ जोडले गेले.

आणखी एक रंजक गोष्ट म्हणजे वाल्मिकी रामायणाच्या शेवटच्या भागात राम सीतेला समुद्रातील सेतू दाखवतो. त्या ठिकाणी त्याला नलाने बांधलेला सेतू म्हणून संबोधलं जातं. म्हणजेच मूळ महाकाव्याच्या कथानकात सेतूचा संबंध थेट नलाशी जोडलेला आहे; “रामसेतू” ही नंतरची लोकप्रिय संज्ञा असली तरी रामायणातील “नलसेतू” ही संकल्पना दुर्लक्षित करता येत नाही.

पण इथून पुढे कथा आणखी खोल होते. कारण रामायणानंतरच्या भारतीय धार्मिक साहित्यामध्ये सेतूला केवळ युद्धासाठी बांधलेली रचना म्हणून पाहिलं गेलं नाही; तो एक पवित्र तीर्थक्षेत्र बनला.

स्कंद पुराणात रामसेतूची कथा आणखी मोठी होते

स्कंद पुराणाच्या ब्रह्मखण्डातील ‘सेतू-माहात्म्य’ (Setu-Māhātmya) हा भाग रामसेतूच्या परंपरेसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे. या विभागात सेतू, त्याच्या आसपासची तीर्थं, रामेश्वर, धनुष्कोडी आणि रामाशी संबंधित धार्मिक परंपरा यांचं विस्तृत वर्णन येतं. उपलब्ध परंपरागत मजकुरामध्ये सेतू-माहात्म्याला (Setu-Māhātmya) ५२ अध्यायांचा विभाग म्हणून नोंदवलं आहे.

यातील “द कन्स्ट्रक्शन ऑफ सेतू” (The Construction of Setu – सेतूचे बांधकाम) या अध्यायात प्रश्नच थेट असा विचारला जातो- समुद्रात रामाने सेतू कसा बांधला? त्यानंतर सूत त्या बांधकामाची कथा सांगतो. या वर्णनातही समुद्र, राम, नल आणि सेतू बांधण्याची परंपरा स्पष्टपणे दिसते. म्हणजे रामसेतूची कथा फक्त एका महाकाव्यात अडकलेली नाही; पुढील धार्मिक साहित्यानेही त्या स्थळाला स्वतंत्र धार्मिक महत्त्व दिलं.

स्कंद पुराणाच्या पुढील अध्यायांमध्ये कथा आणखी वेगळ्या दिशेने जाते. रामेश्वरातील रामनाथ/रामेश्वर लिंगाची प्रतिष्ठा, सेतूवरील तीर्थं, धनुष्कोडीचं महत्त्व आणि सेतूला भेट देण्याची धार्मिक परंपरा यांचा उल्लेख येतो. विशेष म्हणजे धनुष्कोडीशी संबंधित अध्यायात रामाने आपल्या धनुष्याच्या टोकाने सेतू तोडल्याची परंपराही सांगितली जाते.

म्हणजेच प्राचीन भारतीय परंपरेत रामसेतू हा फक्त “लंकेला जाण्यासाठी बांधलेला पूल” राहिला नाही. कालांतराने तो तीर्थ, स्मृती, कथा आणि धार्मिक भूगोलाचा भाग झाला. आज रामेश्वरम आणि धनुष्कोडी परिसराला जे धार्मिक महत्त्व आहे, त्यामागे या दीर्घ परंपरेचा मोठा वाटा आहे. आणि आता प्रश्न असा आहे- जर ग्रंथ इतक्या स्पष्टपणे सेतूची कथा सांगतात, तर समुद्रात आज दिसणारी ही रचना नेमकी काय आहे? इथे इतिहासातून आपण अचानक भूगर्भशास्त्रात प्रवेश करतो.

समुद्राखाली खरंच काय आहे?

आज भारताच्या पंबन बेटाजवळील धनुष्कोडीपासून श्रीलगंकेच्या मन्नार बेटापर्यंत एक उथळ समुद्री पट्टा पसरलेला आहे. त्यात वाळूचे पट्टे, चुनखडीच्या उथळ खडकांची रांग (limestone shoals), वाळूचे दांडे (sand bars) आणि विविध प्रकारच्या समुद्री रचना आहेत. नासा (NASA) आणि यु.एस.जी.एस. (USGS – United States Geological Survey) यांच्या उपग्रह प्रतिमांमध्ये (satellite images) ही रचना स्पष्ट दिसते; यु.एस.जी.एस. तिला सुमारे ४८ किलोमीटर लांबीची चुनखडीचे खडक आणि वाळूच्या दांड्यांची साखळी म्हणून वर्णन करते.

२०२४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या सायंटिफिक रिपोर्ट्स (Scientific Reports) मधील एका अभ्यासाने आयसीईसॅट-२ उपग्रह डेटा (ICESat-2 satellite data) वापरून ॲडम्स ब्रिजचा अधिक तपशीलवार समुद्र खोली दर्शक नकाशा (bathymetric model) तयार केला. संशोधकांनी समुद्राच्या उथळ भागातील लाखो उपग्रह प्रकाशकण (satellite photons) वापरून समुद्रतळाचा १०-मीटर स्पष्टतेचा डिजिटल प्रतिरूप (10-metre resolution digital model) तयार केला. अभ्यासानुसार ही रचना धनुष्कोडी आणि तलाईमन्नार बेटांच्या पाण्याखालील सलग रचनेसारखी (submarine continuation) दिसते आणि तिच्या एकूण घनफळापैकी (volume) सुमारे ९९.९८% भाग सध्याच्या सरासरी समुद्रसपाटीखाली (mean sea level) आहे.

हे ऐकायला साधं वाटतं, पण याचा एक मोठा अर्थ आहे. आज उपग्रह छायाचित्रात (satellite image) जी “पुलासारखी रेषा” दिसते, ती जमिनीवर उभा असलेला दगडी पूल नाही. मोठा भाग पाण्याखाली आहे आणि त्याची रचना सरळसोट मानवनिर्मित रस्त्यासारखी नसून उथळ समुद्री डोंगररांग (shallow marine ridge), वाळूचे दांडे (sandbanks) आणि इतर भौगोलिक घटकांनी बनलेली आहे. अभ्यासात या डोंगररांगेच्या दोन्ही बाजूंचे उतार (slopes) आणि समुद्री प्रवाहांशी संबंधित विषमता (asymmetry) देखील नोंदवली आहे.

इथे मात्र एक महत्त्वाची सावधगिरी आहे “नैसर्गिक दिसतं” आणि “नैसर्गिक असल्याचं अंतिम सिद्ध झालं” हे एकच वाक्य नाही. भूगर्भीय उत्पत्तीबद्दल (geological origin) इतिहासात वेगवेगळी मते मांडली गेली आहेत. नासाच्या (NASA) ॲडम्स ब्रिजवरील माहितीतही या रचनेच्या भूगर्भीय उत्पत्तीबद्दल प्रश्न आणि संशोधनाची पार्श्वभूमी नमूद केली आहे. त्यामुळे “नासाने रामसेतू मानवनिर्मित असल्याचं सिद्ध केलं” किंवा “नासाने रामसेतू नैसर्गिक असल्याचं अंतिम सिद्ध केलं” अशी दोन्ही टोकाची विधाने चुकीची ठरू शकतात.

मग समुद्राखालील ही रचना किती जुनी आहे?

समुद्र कायम आजसारखा नव्हता. भूगर्भशास्त्रीय आणि समुद्रपातळीच्या संशोधनानुसार दक्षिण भारत आणि श्रीलंकेदरम्यानचा हा परिसर वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या प्रकारे समुद्राखाली आणि जमिनीशी जोडलेला होता. आधुनिक संशोधनानुसार मागील हिमयुगाच्या (Ice Age) काळात समुद्राची पातळी आजच्या तुलनेत खूपच कमी होती. त्यामुळे श्रीलंका आणि भारतीय भूभाग यांच्यातील पाण्याखालील प्रदेशाचा मोठा भाग काही काळ उघड्या जमिनीच्या (land bridge) स्वरूपात असण्याची शक्यता भूवैज्ञानिक अभ्यासातून दिसते.

भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील होलोसीन (Holocene) आणि लेट प्लीस्टोसीन (Late Pleistocene) समुद्रपातळीवरील संशोधनात रामेश्वरम परिसरात भूतकाळातील समुद्रपातळीत लक्षणीय बदल झाले असल्याचे पुरावे मिळतात. म्हणजेच आज जिथे समुद्र आहे, तिथे हजारो वर्षांपूर्वी परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी असू शकते. [स्रोत 9]

२०१८ मध्ये भारत सरकारने राज्यसभेत दिलेल्या उत्तरात भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI – Geological Survey of India) च्या पूर्वीच्या अभ्यासांचा उल्लेख केला. त्यानुसार रामेश्वरम बेटाबद्दल प्रवाळाचे कालमापन (coral dating) आणि ॲडम्स ब्रिज परिसरातील भूवैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आले होते. त्या अभ्यासांनुसार सुमारे २०,००० वर्षांपूर्वी समुद्रपातळी आजच्या तुलनेत सुमारे ११८ मीटर खाली होती, सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी ६० मीटर खाली आणि सुमारे ६,००० वर्षांपूर्वी १७ मीटर खाली होती. त्याच सरकारी उत्तरात त्या अभ्यासांना सध्याच्या समुद्रतळावर (seabed) किंवा जमिनीच्या अंतर्गत भागात (subsurface) मानवनिर्मित संरचनेचे कोणतेही संकेत आढळले नसल्याचं स्पष्ट नमूद आहे.

पण याचा अर्थ असा अजिबात नाही की “रामायण चुकीचं ठरलं.” विज्ञानाने एखाद्या धार्मिक ग्रंथातील पात्र किंवा घटना सिद्ध करण्यासाठी नाही, तर भौतिक पुराव्यांची तपासणी करण्यासाठी काम केलं आहे. विज्ञानाच्या भाषेत सध्या उपलब्ध भूगर्भीय पुरावे ॲडम्स ब्रिजच्या अस्तित्वाची पुष्टी करतात; मात्र हीच रचना श्रीरामाच्या काळात मानवांनी बांधली होती, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी आवश्यक पुरातत्त्वीय पुरावा (archaeological evidence) उपलब्ध नाही.

मग “दगड पाण्यावर तरंगत होते” या कथेला काय म्हणायचं?

रामसेतूच्या लोकप्रिय कथेत एक प्रसिद्ध भाग म्हणजे रामाच्या नावाने दगड पाण्यावर तरंगल्याची कल्पना. आज सामाजिक माध्यमांवर (social media) याचे अनेक व्हिडिओ, फोटो आणि दगडांचे नमुने फिरताना दिसतात. पण प्रत्येक हलका किंवा पाण्यावर तरंगणारा दगड रामसेतूच्या बांधकामाचा पुरावा मानणं वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.

काही ज्वालामुखीय खडक (volcanic rocks/pumice stone) किंवा अत्यंत सच्छिद्र घटकांमध्ये (porous materials) त्यांच्या आत हवा अडकलेली असल्यामुळे ते काही काळ पाण्यावर तरंगू शकतात. पण अशा दगडाचा अस्तित्वात असलेला नमुना सापडणं आणि तोच श्रीरामाच्या सेतूच्या बांधकामात वापरला गेला हे सिद्ध करणं या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. रामसेतूच्या प्रश्नाचं उत्तर देण्यासाठी केवळ “हा दगड तरंगतो” एवढा पुरावा पुरेसा नाही; त्याची भौगोलिक उत्पत्ती, कालनिर्णय (dating), स्थान, मानवी वापराचे पुरावे आणि बांधकामाशी संबंधित पुरातत्त्वीय संदर्भ (archaeological context) लागेल.

याच कारणामुळे उपग्रह छायाचित्रात (satellite image) सरळ रेषेत दिसणाऱ्या रचनेलाही लगेच “मानवनिर्मित पूल” म्हणता येत नाही. भूगर्भशास्त्रात समुद्रातील प्रवाह, गाळ साचणे (sediment deposition), प्रवाळांची वाढ (coral growth), किनारपट्टीतील बदल (shoreline changes) आणि समुद्रपातळीतील बदल यामुळेही लांब आणि रेषात्मक रचना तयार होऊ शकतात. २०२४ च्या खोली मोजणी अभ्यासात (bathymetric study) ॲडम्स ब्रिज परिसरात समुद्री डोंगररांग, उथळ भाग आणि विविध खोलीचे नमुने (depth patterns) आढळले आहेत.

मग इतिहास काय सांगतो?

इथे “इतिहास” आणि “रामायण” यांच्यातील अंतर समजून घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. रामायण ही भारतीय परंपरेतील अत्यंत प्राचीन आणि प्रभावशाली संस्कृत महाकाव्यपरंपरा आहे. आधुनिक संशोधनात आणि अभ्यासकांमध्ये (scholarship) वाल्मिकी रामायणाच्या रचनेची अचूक एकच तारीख मान्य नाही; विविध अभ्यासांमध्ये त्याच्या प्रारंभिक स्वरूपासाठी इसवीसन पूर्व पहिल्या सहस्रकातील (1st millennium BCE) वेगवेगळे कालखंड सुचवले जातात. त्याचबरोबर रामकथेच्या अनेक प्रादेशिक आणि भाषिक आवृत्त्या नंतर विकसित झाल्या. [स्रोत 11]

याचा अर्थ रामायण “फक्त एक पुस्तक” म्हणून पाहिलं तर चित्र अपूर्ण राहतं. ती एक दीर्घकाळ विकसित झालेली ग्रंथीय परंपरा (textual tradition) आहे. वाल्मिकी रामायण, नंतरची पुराणपरंपरा, अध्यात्म रामायण, रामचरितमानस आणि दक्षिण आशियातील अनेक स्थानिक रामकथा या सर्वांनी रामकथेच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या घडवल्या. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसच्या (Oxford University Press) ‘द रामायण रिव्हिजिटेड’ (The Ramayana Revisited) मध्येही रामायणाच्या विविध प्रादेशिक परंपरा (regional traditions) आणि त्यातील बदलांचा सखोल अभ्यास केला आहे. [स्रोत 12]

म्हणून “रामसेतूचा उल्लेख फक्त एका आधुनिक कथेत आहे” असं म्हणणं चुकीचं आहे. उलट, सेतूची परंपरा जुन्या भारतीय साहित्यामध्ये स्पष्टपणे दिसते. पण त्याच वेळी “प्राचीन ग्रंथात वर्णन आहे म्हणजे आधुनिक भूगर्भीय रचना त्याच वेळी माणसांनी बांधली हे सिद्ध झालं” असं म्हणणंही इतिहासाच्या पद्धतीशी जुळत नाही.

सर्वात मोठा प्रश्न – श्रीरामानेच हा आजचा रामसेतू बांधला होता का?

आज उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे याचं उत्तर दोन वेगवेगळ्या स्तरांवर द्यावं लागतं:

• धार्मिक आणि ग्रंथीय परंपरेत: उत्तर स्पष्ट आहे. वाल्मिकी रामायणात नलाच्या नेतृत्वाखाली समुद्रावर सेतू बांधला जातो आणि रामाची सेना त्यावरून लंकेकडे जाते. स्कंद पुराणातील सेतू-माहात्म्य (Setu-Māhātmya) ही परंपरा पुढे नेते आणि रामसेतूला पवित्र तीर्थक्षेत्राचं महत्त्व देते.
• आधुनिक इतिहास, पुरातत्त्व आणि भूगर्भशास्त्राच्या निकषांवर: आजच्या ॲडम्स ब्रिजची संपूर्ण रचना श्रीराम आणि वानरसेनेने बांधली होती, असा निष्कर्ष सिद्ध करण्यासाठी पुरेसा प्रत्यक्ष पुरावा उपलब्ध नाही. भारत सरकारच्या २०१८ च्या अधिकृत उत्तरात नमूद केलेल्या भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण (GSI) अभ्यासांमध्येही धनुष्कोडी आणि ॲडम्स ब्रिज परिसरात मानवनिर्मित संरचनेचे कोणतेही संकेत आढळले नसल्याचं नमूद करण्यात आलं आहे.

आणि कदाचित हाच या संपूर्ण कथेतला सर्वात प्रामाणिक निष्कर्ष आहे. ‘रामसेतू आहे’ हे नाकारता येत नाही. रामसेतूची धार्मिक आणि साहित्यिक परंपरा अत्यंत जुनी आहे हेही नाकारता येत नाही. पण आज दिसणाऱ्या समुद्री भू-रचनेला श्रीरामानेच बांधलेलं मानवनिर्मित बांधकाम म्हणून वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध करणारा निर्णायक पुरावा सध्या उपलब्ध नाही.

याचा अर्थ श्रद्धेला उत्तर मिळालं असं नाही आणि श्रद्धा खोटी ठरली असंही नाही. कारण श्रद्धेचा प्रश्न हा प्रयोगशाळेत (laboratory) मोजण्याचा प्रश्न नसतो. इतिहास मात्र पुरावे मागतो आणि विज्ञान त्या पुराव्यांची स्वतंत्रपणे तपासणी करतं.

रामसेतूचं खरं रहस्य कदाचित याहून मोठं आहे

रामसेतूच्या बाबतीत आपल्याला दोन जगं एकाच ठिकाणी भेटताना दिसतात. एका बाजूला हजारो वर्षांची रामकथा आहे- राम, सीता, हनुमान, नल, वानरसेना आणि लंकेकडे जाणारा सेतू. दुसऱ्या बाजूला समुद्राच्या तळाशी असलेली एक गुंतागुंतीची भू-रचना आहे- चुनखडीचे खडक (limestone shoals), वाळूचे दांडे (sandbanks), प्रवाळांशी संबंधित रचना (coral-related formations), समुद्रपातळीतील बदल आणि हजारो वर्षांची किनारपट्टीचा विकास (coastal evolution).

कदाचित या दोन्ही गोष्टींना जबरदस्तीने एकच उत्तर देण्यापेक्षा त्यांचा स्वतंत्र इतिहास समजून घेणं अधिक रंजक आहे. कारण पुराण आपल्याला सांगतं “या जागेचं सांस्कृतिक महत्त्व काय आहे?”, तर भूगर्भशास्त्र विचारतं “ही जमीन आणि समुद्राची रचना तयार कशी झाली?” आणि इतिहासकार तिसरा प्रश्न विचारतो “या दोन परंपरा एकमेकांशी कधी आणि कशा जोडल्या गेल्या?”

आज उपग्रहातून दिसणारी ती पाण्यातली रेषा त्यामुळे फक्त दगड-वाळूची साखळी राहत नाही. ती भारतीय उपखंडाच्या भूगोलाची, रामायणाच्या स्मृतीची, समुद्रपातळीच्या बदलांची आणि शतकानुशतकांच्या धार्मिक परंपरेची एकत्रित खूण बनते. आणि म्हणूनच रामसेतूचं सर्वात मोठं रहस्य कदाचित “तो कोणी बांधला?” एवढंच नाही.

खरं रहस्य हे आहे की एका समुद्री भू-रचनेने हजारो वर्षांच्या भारतीय स्मृतीमध्ये स्वतःचं इतकं खोल स्थान कसं निर्माण केलं? याच प्रश्नामुळे रामसेतू आजही इतिहास, पुराण आणि विज्ञान यांच्या सीमेवर उभा असलेला भारतातील सर्वात आकर्षक ऐतिहासिक रहस्यांपैकी (historical mysteries) एक राहतो.

असेच ऐतिहासिक आणि वैज्ञानिक फॅक्ट्स सोप्या मराठीत वाचण्यासाठी The Fact Bites ला नक्की व्हिजिट करा. लेख आवडला असल्यास नक्की शेअर करा!