लोक खोटं का बोलतात? खोटं बोलण्यामागची खरी कारणं कोणती?

“मी ठीक आहे”, “मी ते काम केलंय”, “मला काही माहिती नाही”, “तुझं काम छान झालंय” यापैकी काही वाक्यं आपण स्वतःही कधी ना कधी बोललेली असतात. त्यामुळे खोटं बोलणं ही फक्त काही “वाईट” लोकांची सवय आहे असं म्हणणं फार सोपं, पण अपूर्ण आहे. माणूस कधी स्वतःला वाचवण्यासाठी, कधी शिक्षा टाळण्यासाठी, कधी स्वतःची चांगली image टिकवण्यासाठी, तर कधी समोरच्याला दुखू नये म्हणूनही सत्य लपवतो. संशोधनातही deception ला एकाच कारणाने समजावून सांगता येत नाही; परिस्थिती, मिळणारा फायदा, सामाजिक परिणाम आणि व्यक्तीचे स्वतःबद्दलचे विचार यांचा त्यात सहभाग असतो.

पहिलं कारण – स्वतःला वाचवणं

एखादं काम चुकलं आणि त्याची शिक्षा होणार असेल, तर सत्य सांगण्यापेक्षा जबाबदारी टाळण्याचा सोपा मार्ग म्हणजे खोटं बोलणं. “माझ्याकडून झालं नाही”, “मी तिथे नव्हतो” किंवा “मला सांगितलंच नव्हतं” अशी वाक्यं याच प्रकारात येतात. इथे मुख्य motivation समोरच्याला फसवणं नसून स्वतःला होणारा संभाव्य त्रास कमी करणं असतं. फायदा, punishment किंवा बाह्य दबाव यांसारख्या situational factors मुळे dishonest behaviour बदलत असल्याचं मोठ्या meta-analysis मध्ये दिसून आलं आहे.

दुसरं कारण – लोक आपल्याबद्दल चांगलं काय विचार करतील?

कधी खोटं बोलणं पैशांसाठी नसतं; ते image साठी असतं. एखाद्याला आपण किती successful आहोत, किती हुशार आहोत किंवा किती व्यवस्थित आयुष्य जगतोय असं दाखवायचं असतं. त्यामुळे खरी माहिती थोडी वाढवून सांगितली जाते किंवा आपली कमतरता लपवली जाते. Psychology मध्ये याला impression management शी जोडले जाते. म्हणजे इतरांच्या मनात आपली विशिष्ट image तयार करण्याचा प्रयत्न. संशोधनानुसार self-image सोबत social image म्हणजे “इतर लोक मला कसं पाहतील?” हा विचारही dishonest behaviour वर प्रभाव टाकू शकतो.

पण प्रत्येक खोटं स्वार्थी असतंच असं नाही

समजा मित्राने एखादा नवीन कपडा घातला आणि तो फारसा आवडला नाही. तरी “तुला छान दिसतोय” असं म्हणणं काही वेळा समोरच्याच्या भावना जपण्यासाठी असू शकतं. अशा प्रकाराला prosocial lie म्हटलं जातं. संशोधनानुसार लोक कधी कधी दुसऱ्याला अनावश्यक emotional harm होऊ नये म्हणून सत्य थोडं लपवतात किंवा बदलून सांगतात. Compassion म्हणजे दुसऱ्याच्या भावनांची काळजी घेण्याची प्रवृत्ती अशा prosocial lies ची शक्यता वाढवू शकते, असं experimental research मध्ये आढळलं आहे.

मग काही लोक सहज खोटं कसं तयार करतात?

इथे खोटं बोलणं हे फक्त “तोंडातून चुकीचं वाक्य काढणं” नसतं. व्यक्तीला वास्तविक माहिती आठवून ठेवावी लागते, त्याऐवजी दुसरी माहिती तयार करावी लागते आणि ती believable वाटेल याचीही काळजी घ्यावी लागते. या प्रक्रियेत working memory, inhibition आणि इतर executive processes सहभागी होऊ शकतात. म्हणजे एखादी व्यक्ती खोटं सांगताना एकाच वेळी “खरं काय आहे?” आणि “समोरच्याला काय सांगायचं?” यांच्यात मानसिक management करत असते.

भीती कमी झाली की खोटं बोलणं सोपं होतं का?

काही परिस्थितींमध्ये होऊ शकतं. एखाद्याला पकडले जाण्याची शक्यता कमी वाटत असेल, फायदा मोठा असेल किंवा आजूबाजूच्या वातावरणात dishonest behaviour फार गंभीर मानलं जात नसेल, तर खोटं बोलण्याचा निर्णय बदलू शकतो. पण याचा अर्थ “ज्याला संधी मिळते तो प्रत्येकजण खोटं बोलतो” असा नाही. मोठ्या experimental meta-analysis मध्ये dishonest behaviour वर personal आणि situational दोन्ही घटकांचा परिणाम आढळला आहे.

आणखी एक interesting गोष्ट म्हणजे खोटं बोलणं आणि खोटं पकडणं या दोन्हींबद्दल आपल्याकडे अनेक गैरसमज आहेत. “तो माझ्या डोळ्यात बघत नाही म्हणजे तो नक्की खोटं बोलतोय” किंवा “तो खूप nervous आहे म्हणजे त्याने काहीतरी लपवलंय” असं ठरवणं वैज्ञानिकदृष्ट्या विश्वासार्ह नाही. संशोधनात deception चे non-verbal cues साधारणपणे कमकुवत आणि unreliable असल्याचं दिसतं; विशेषतः eye contact हा खोटेपणाचा ठोस पुरावा मानता येत नाही.

सतत खोटं बोलण्यामागे काय कारण असतं?

एखाद-दोन प्रसंग आणि सततची सवय यात फरक आहे. रोजच्या जीवनात खोटं बोलणं काही प्रमाणात सामान्य social behaviour म्हणून आढळतं, पण वारंवार खोटं बोलल्यामुळे विश्वास आणि नात्यांवर परिणाम होऊ शकतो. काही संशोधनात लोकांनी स्वतःच्या फायद्यासाठी सांगितलेल्या lies चे प्रमाण इतरांना फायदा मिळवून देणाऱ्या lies पेक्षा जास्त नोंदवलं आहे. त्याच वेळी, deception करणं स्वतःच्या मनावरही परिणाम करू शकतं. 2024 च्या संशोधनात lying नंतर self-esteem कमी होणे आणि negative affect वाढणे आढळलं.

म्हणून खोटं बोलणं समजून घेताना “हा माणूस वाईट आहे” एवढ्यावर थांबणं psychology च्या दृष्टीने उपयोगाचं नाही. त्याने खोटं का सांगितलं, त्या क्षणी त्याला काय मिळणार होतं, काय गमावण्याची भीती होती आणि त्याला समोरच्याच्या भावनांची किती काळजी होती. हे प्रश्न जास्त महत्त्वाचे आहेत. कारण एकाच वाक्यामागे दोन पूर्णपणे वेगवेगळे motives असू शकतात: एक व्यक्ती शिक्षा टाळण्यासाठी खोटं बोलू शकते, तर दुसरी व्यक्ती एखाद्याचं मन दुखू नये म्हणून.

शेवटी खरं कारण काय?

लोक खोटं बोलतात कारण माणसाचं behaviour फक्त “सत्य विरुद्ध असत्य” एवढं साधं नसतं. कधी self-protection, कधी फायदा, कधी reputation, कधी भीती, कधी social pressure आणि कधी दुसऱ्याच्या भावनांची काळजी अनेक गोष्टी निर्णय बदलू शकतात. म्हणून प्रत्येक खोट्यामागे एकच psychological कारण शोधणं चुकीचं ठरेल. मात्र एक गोष्ट स्पष्ट आहे: खोटं सांगण्याचा क्षण संपला तरी त्याचा परिणाम trust, relationships आणि स्वतःच्या मनावर राहू शकतो.

थोडक्यात सांगायचं तर, खोटं बोलणं हे माणसाच्या स्वभावाचं एकच रूप नाही; ते परिस्थिती, motivation आणि social relationships यांच्या संगमातून निर्माण होणारं behaviour आहे.

THE FACT BITES सोबत मानवी वर्तनामागचं खरं मानसशास्त्र समजून घ्या.