कैलास पर्वतावर आजपर्यंत कोणीही चढलं का नाही?

तिबेटच्या एका निर्जन पठारावर जवळपास 6,638 मीटर उंच एक पर्वत उभा आहे. त्याचा आकार इतका वेगळा आहे की दूरून पाहिल्यावर तो आजूबाजूच्या पर्वतरांगांपासून वेगळा काढून ठेवलेल्या एखाद्या प्रचंड दगडी शिखरासारखा दिसतो. पण आश्चर्याची गोष्ट त्याची उंची नाही. जगात याच्यापेक्षा कितीतरी उंच पर्वत माणसाने चढले आहेत. तरीही कैलास पर्वताच्या शिखरावर आजपर्यंत कोणत्याही मानवाची नोंद झालेली नाही. आजच्या काळात तर या शिखरावर चढाईलाच परवानगी नाही.

पण इथेच या पर्वताचं रहस्य सुरू होतं. कारण कैलास पर्वत फक्त एक उंच डोंगर नाही. हिंदूंसाठी तो भगवान शिवांचं निवासस्थान मानला जातो; बौद्ध, जैन आणि तिबेटच्या प्राचीन Bon परंपरेतही त्याला अत्यंत पवित्र स्थान आहे. त्यामुळे जगभरातील अनेक लोकांसाठी प्रश्न “कैलास पर्वतावर कोण चढलं?” हा नसून “या पर्वताच्या शिखरावर चढायचंच का नाही?” असा आहे.

शिव आणि कैलासाचा संबंध कुठून आला?

आज आपण शिवांची जी प्रतिमा पाहतो जटाधारी योगी, कपाळावर तिसरा डोळा, डोक्यावर चंद्र, गळ्यात नाग, अंगावर भस्म आणि हातात त्रिशूळ ती एका दिवसात तयार झालेली प्रतिमा नाही. तिच्यामागे अनेक शतकांची धार्मिक आणि साहित्यिक परंपरा आहेत.

सगळ्यात जुना धागा वेदांमध्ये दिसतो. ऋग्वेदात “शिव” हे नाव आजच्या अर्थाने वापरलेलं दिसत नाही; तिथे “रुद्र” नावाची देवता आहे. पुढच्या धार्मिक परंपरांमध्ये रुद्र आणि शिव यांच्यातील संबंध अधिक स्पष्ट होत गेले आणि नंतरचा शिव हा या जुन्या रुद्र-परंपरेशी जोडला गेला. Oxford Academic आणि Oxford Centre for Hindu Studies यांच्यानुसार शिवाच्या विकासाचा मागोवा वैदिक रुद्रापासून पुढील महाभारत, पुराणे आणि शैव परंपरेपर्यंत घेता येतो.

म्हणून “शिव कोण होते?” या प्रश्नाचं सरळ उत्तर एखाद्या राजाचं किंवा ऐतिहासिक व्यक्तीचं नाव देऊन देता येत नाही. ग्रंथांमध्ये शिव हे रुद्र, महादेव, पशुपती, योगी, संहार आणि पुनर्निर्मितीशी जोडलेलं दैवत आणि काही शैव परंपरांमध्ये सर्वोच्च तत्त्व म्हणून दिसतात. शिवपुराणात तर शिवांना विश्वाच्या केंद्रस्थानी ठेवून त्यांचं स्वरूप आणि कैलासाशी असलेलं नातं विस्ताराने सांगितलं आहे.

आणि इथे कैलास पर्वत फक्त पार्श्वभूमी राहत नाही. शिवपुराणाच्या वर्णनात कैलास हा शिवांचा पर्वतीय निवास म्हणून येतो. एका वर्णनात कैलासाला उंच, विलक्षण आणि तेजस्वी पर्वत म्हणून मांडलं आहे; तिथे विविध वनस्पती, प्राणी, गुहा, पर्वतरांगा आणि गंगेशी जोडलेलं पवित्र वातावरण सांगितलं आहे.

प्राचीन ग्रंथांमध्ये कैलास पर्वत कसा दिसतो?

महाभारत आणि पुराणांच्या परंपरेत कैलास पर्वत हा फक्त भौगोलिक ठिकाण म्हणून येत नाही. तो शिव, कुबेर, तपस्या, देवता आणि ऋषी यांच्याशी जोडलेल्या पवित्र प्रदेशाचा भाग आहे. काही पुराणिक वर्णनांमध्ये कैलास हा मेरूच्या आसपासच्या विश्वरचनेत ठेवला जातो, तर काही ठिकाणी तो शिवांचा निवास आणि तपश्चर्येचं स्थान म्हणून दिसतो.

शिवपुराणातील कैलासाच्या वर्णनात एक विशेष गोष्ट जाणवते तो साधा “बर्फाचा डोंगर” म्हणून मांडलेला नाही. त्याचं वर्णन विविध रंग, खनिजे, झाडं, प्राणी, गुहा, पाण्याचे प्रवाह आणि दिव्य वातावरण असलेल्या पर्वतासारखं केलं जातं. त्यामुळे आजच्या कैलास पर्वताच्या प्रतिमेकडे पाहताना प्राचीन धार्मिक कल्पना आणि प्रत्यक्ष हिमालयीन भूगोल यांच्यात एक सांस्कृतिक पूल तयार झालेला दिसतो.

शिवांच्या रूपाचाही एक मनोरंजक भाग इथे येतो. प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय कलांमध्ये शिवांना जटाधारी योगी, तिसरा डोळा, चंद्रकोर, त्रिशूळ आणि ध्यानस्थ अवस्थेत दाखवलं जातं. Metropolitan Museum आणि National Museum of India मधील प्राचीन शिवप्रतिमांमध्येही हेच iconographic features दिसतात. म्हणजे आज इंटरनेटवर फिरणारा प्रत्येक “शिवांचा फोटो” ऐतिहासिक नसला तरी शिवांचं पारंपरिक रूप कसं विकसित झालं याचे शेकडो वर्षांचे कलात्मक पुरावे उपलब्ध आहेत.

मग कैलास पर्वतावर कोणी चढण्याचा प्रयत्न केला होता का?

इथे एक गैरसमज दूर करणं गरजेचं आहे. “कोणीही कधी प्रयत्नच केला नाही” हे बरोबर नाही. विसाव्या शतकात पर्वतारोहकांनी कैलास पर्वताचा अभ्यास केला आणि संभाव्य चढाईचे मार्ग पाहिले होते. 1926 मध्ये Hugh Ruttledge यांनी पर्वताभोवती फिरून त्याचा अभ्यास केला. नंतर इतर पर्वतारोहकांनीही मार्गांचा विचार केला. 1936 मध्ये Herbert Tichy यांनी स्थानिकांकडे पर्वत चढण्याबद्दल विचारणा केल्याची नोंद आहे.

नंतर जगातील प्रसिद्ध पर्वतारोहक Reinhold Messner यांनाही 1980 च्या दशकात कैलास चढण्याची संधी मिळाल्याचं नोंदवलं जातं. पण त्यांनी ती स्वीकारली नाही. यामागे फक्त धार्मिक भावना नव्हत्या; कैलासला चढण्यापेक्षा त्याला तसंच पवित्र ठेवणं अधिक योग्य असल्याचं त्यांचं मत होतं.

2001 मध्ये एका Spanish climbing expedition ला कैलास चढण्याची परवानगी मिळू शकते अशा बातम्या पसरल्या. त्यानंतर धार्मिक आणि पर्वतारोहण क्षेत्रातून मोठा विरोध झाला. अखेरीस चिनी अधिकाऱ्यांनी कैलासवर climbing activities कडकपणे बंद असल्याचं स्पष्ट केलं. त्यानंतरही कैलास पर्वताच्या शिखरावर यशस्वी चढाईची कोणतीही प्रमाणित नोंद नाही.

पण खरंच पर्वत इतका “अशक्य” आहे का?

इथे Science धार्मिक कथांपासून थोडं वेगळं चित्र दाखवतं. कैलास पर्वत 6,638 मीटर उंच आहे, म्हणजे तो अत्यंत उंच आणि धोकादायक प्रदेशात आहे; पण तो Mount Everest पेक्षा उंच नाही. त्यामुळे “तो जगातील सर्वात कठीण पर्वत आहे म्हणून कोणी चढू शकत नाही” हे कारण वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.

या भागात खरी अडचण म्हणजे उंची, अत्यंत कमी ऑक्सिजन, थंडी, अचानक बदलणारं हवामान, दुर्गमता आणि खडतर भूभाग. कैलासाभोवतीची pilgrimage route देखील 5,600 मीटरपेक्षा जास्त उंचीच्या दर्र्यावरून जाते. म्हणजे शिखरावर न जाता फक्त त्याच्या भोवती फिरणंही शरीरासाठी सोपं काम नाही.

याशिवाय, कैलास पर्वताचा पिरॅमिडसारखा विशिष्ट आकार आणि तेथील खडकांची रचना त्याला इतर पर्वतांपेक्षा अगदी वेगळे आणि अद्वितीय रूप देते. हा पर्वत ‘गांगदीसे’ (Gangdise) किंवा ‘ट्रान्स-हिमालय’ (Transhimalaya – हिमालयापलीकडील) पर्वतरांगांचा एक भाग आहे. संपूर्ण हिमालयाची निर्मिती ही मुळातच ‘भारतीय भूपट्ट’ (Indian Plate) आणि ‘युरेशियन भूपट्ट’ (Eurasian Plate) यांच्यातील प्रचंड भूगर्भीय टक्करीचा परिणाम आहे. अमेरिकेच्या भूगर्भीय सर्वेक्षणानुसार (USGS), भारतीय आणि युरेशियन भूपट्टांची ही टक्कर सुमारे ४ ते ५ कोटी वर्षांपूर्वी (40–50 Million Years) सुरू झाली; आणि याच महाप्रचंड भूगर्भीय हालचालींमुळे जमीन मोठ्या प्रमाणावर वर उचलली जाऊन (Uplift) हिमालयीन पर्वतांच्या रचनेमध्ये कायमस्वरूपी बदल (Deformation) घडून आले.

म्हणून कैलास पर्वताचा विचित्र आकार पाहून त्याला “मानवनिर्मित” किंवा “अलौकिक शक्तीने तयार केलेलं” म्हणण्यापेक्षा भूगर्भशास्त्र त्याला लाखो वर्षांच्या tectonic प्रक्रियेचा भाग मानतं. त्याच्या रचनेत अजूनही अनेक geological प्रश्नांचा अभ्यास होऊ शकतो; पण उपलब्ध विज्ञानातून त्याला चमत्कारिक रचना असल्याचं सिद्ध झालेलं नाही.

मग कैलास पर्वतावर चढत का नाहीत?

याचं उत्तर दोन भागांत आहे- परंपरा आणि नियम.

धार्मिक दृष्टीने कैलास पर्वतावर चढणं म्हणजे पवित्र पर्वताच्या शिखरावर पाऊल ठेवणं, अशी भावना अनेक परंपरांमध्ये आहे. म्हणून श्रद्धाळू लोक शिखर जिंकण्याऐवजी त्याच्या भोवती कोरा / kora म्हणजे प्रदक्षिणा करतात. हीच गोष्ट या पर्वताला इतर climbing mountains पेक्षा वेगळं बनवते.

दुसरी गोष्ट म्हणजे आज कैलास पर्वतावर mountaineering प्रतिबंधित आहे आणि शिखरासाठी climbing permit दिला जात नाही. त्यामुळे “कोणी अजून चढलं नाही कारण कोणालाच मार्ग सापडला नाही” एवढंच उत्तर नाही. आजच्या परिस्थितीत चढाईची परवानगीच उपलब्ध नाही, आणि त्यामागे पर्वताचं धार्मिक महत्त्व हा मोठा घटक आहे.

आणि कदाचित याच ठिकाणी या रहस्याचं खरं सौंदर्य आहे. Everest च्या शिखरावर पोहोचल्यावर माणूस म्हणतो “मी जगातील सर्वोच्च बिंदू गाठला.” पण कैलास पर्वत वेगळीच गोष्ट सांगतो. इथे हजारो लोक पर्वतावर विजय मिळवण्यासाठी जात नाहीत; ते पर्वताभोवती चालतात. हिंदू त्याला शिवांचं निवासस्थान मानतात, बौद्ध त्याला त्यांच्या विश्वकल्पनेशी जोडतात, जैन आणि Bon परंपरांमध्येही त्याला स्वतंत्र पवित्र अर्थ आहे.

म्हणून कैलास पर्वताचं रहस्य “शिखरावर देव आहे का?” या प्रश्नात अडकवण्यापेक्षा थोडं वेगळं पाहायला हवं. इतिहास आपल्याला सांगतो की कैलासाची पवित्रता अनेक शतकांच्या धार्मिक साहित्यामध्ये खोलवर रुजलेली आहे. Science सांगतं की हा पर्वत हिमालयाच्या प्रचंड भूगर्भीय इतिहासाचा भाग आहे. आणि आधुनिक कायदे सांगतात की त्याच्या शिखरावर चढाई बंद आहे.

आजपर्यंत कैलास पर्वतावर कोणाचीही प्रमाणित यशस्वी चढाई झालेली नाही. पण कदाचित या पर्वताची सर्वात मोठी गोष्ट हीच आहे, जगातील असंख्य शिखरं माणसाने जिंकली, पण कैलासला “जिंकणं” ही कल्पनाच अनेकांसाठी चुकीची वाटते. त्यामुळे शतकानुशतकं लोक त्याच्या शिखराकडे पाहत आले, त्याच्याभोवती प्रदक्षिणा घालत आले आणि एकच प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारत आले या बर्फाच्छादित पर्वताच्या शांततेत नेमकं काय दडलं आहे?

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.