वय वाढत गेल्यावर वेळ वेगाने जात असल्यासारखा का वाटतो? Science काय सांगतं?

लहानपणी उन्हाळ्याची सुट्टी संपायला जणू वर्ष लागायचं. शाळेतला एक तास कधी संपतच नाही असं वाटायचं. पण आता परिस्थिती उलटी झाल्यासारखी वाटते सोमवार आला की अचानक शुक्रवार, एक महिना कधी संपला कळत नाही आणि वर्ष संपल्यावर आपण स्वतःलाच विचारतो, “अरे, एवढं लवकर वर्ष कसं गेलं?” विशेष म्हणजे घड्याळाचा काटा लहानपणी जितक्या वेगाने फिरायचा, तितक्याच वेगाने तो आजही फिरतो. मग वय वाढत गेल्यावर वेळ वेगाने जात असल्यासारखा का वाटतो? इथे गंमत अशी आहे की वेळ वेगाने जात नाही; आपल्या मेंदूला गेलेला वेळ वेगळ्या पद्धतीने जाणवू लागतो. मानसशास्त्रात याला subjective time perception म्हणजेच वेळेचा वैयक्तिक अनुभव असं म्हणतात.

याचा एक महत्त्वाचा पुरावा 2005 मधील मोठ्या अभ्यासातून मिळतो. संशोधकांनी 14 ते 94 वर्षे वयाच्या 499 लोकांना वेगवेगळ्या कालावधीबद्दल प्रश्न विचारले. काही सेकंद किंवा दिवसासारख्या छोट्या कालावधीबद्दल वय आणि वेळेचा अनुभव यांचं नातं तितकं स्पष्ट दिसलं नाही. पण जेव्हा लोकांना त्यांच्या आयुष्यातील मोठे कालखंड विशेषतः मागील दशक कसं गेलं असं विचारलं, तेव्हा वयस्कर सहभागींच्या उत्तरांमध्ये तो काळ तुलनेने वेगाने गेल्यासारखा जाणवण्याची प्रवृत्ती दिसली. म्हणजेच वय वाढत गेल्यावर वेळ वेगाने जात असल्यासारखा वाटतो ही भावना पूर्णपणे काल्पनिक नाही; संशोधनात तिचा काही पुरावा आहे. मात्र तिचं एकच कारण आहे असंही म्हणता येत नाही.

यामागचं सर्वात प्रसिद्ध explanation म्हणजे नवीन अनुभव आणि memory. लहानपणी तुमच्यासाठी जगातल्या अनेक गोष्टी पहिल्यांदाच घडत असतात पहिल्यांदा शाळेत जाणं, नवीन मित्र बनवणं, पहिल्यांदा सायकल चालवणं, नवीन ठिकाणी जाणं, एखादी गोष्ट शिकणं, परीक्षा देणं, कॉलेजमध्ये जाणं. या काळात आयुष्यात नवीन घटनांची संख्या खूप असते. त्यामुळे मागे वळून बालपण आठवलं की त्या काळात आठवणींचे अनेक वेगवेगळे “markers” दिसतात. उलट मोठं झाल्यावर दिवसांची रचना अनेकदा सारखीच होते उठणं, काम किंवा कॉलेज, घरी येणं, मोबाईल, जेवण, झोप आणि पुन्हा तेच. अशा routine मध्ये अनेक दिवस वेगळे ओळखू येत नाहीत. त्यामुळे मागे वळून पाहताना मोठा कालावधी कमी आणि पटकन गेलेला वाटू शकतो.

इथे एक मजेशीर गोष्ट आहे. एखादा दिवस जगताना आणि तोच दिवस नंतर आठवताना वेळ वेगवेगळी वाटू शकते. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या boring lecture मध्ये बसला असाल तर त्या क्षणी 60 मिनिटं खूप मोठी वाटू शकतात. पण काही आठवड्यांनी त्या दिवसाकडे मागे वळून पाहिलं तर “तो पूर्ण आठवडा कुठे गेला?” असं वाटू शकतं. उलट एखाद्या नवीन ठिकाणी फिरायला गेलात तर तिथे दिवस खूप पटकन जातो असं वाटू शकतं, पण नंतर आठवणी काढताना त्या trip मध्ये किती गोष्टी घडल्या हे जाणवतं. म्हणजे क्षणात जाणवणारा वेळ आणि आठवणीतून मोजला जाणारा वेळ एकसारखा नसतो. Time perception समजून घेण्यासाठी हा फरक खूप महत्त्वाचा आहे.

म्हणूनच routine ला या विषयात एवढं महत्त्व दिलं जातं. जेव्हा आयुष्यात रोजच्या दिवसांमध्ये फारसा फरक नसतो, तेव्हा मेंदूला प्रत्येक दिवसासाठी वेगळी आठवण तयार करण्याची गरज कमी भासू शकते. सोमवार, मंगळवार, बुधवार सगळे दिवस जवळजवळ सारखे असतील तर काही महिन्यांनी मागे वळून पाहताना तो काळ एकाच मोठ्या block सारखा वाटतो. पण एखाद्या महिन्यात तुम्ही नवीन शहरात गेलात, नवीन skill शिकलात, नवीन लोक भेटले, एखादा मोठा project केला किंवा आयुष्यात काही वेगळं घडलं, तर तो काळ आठवताना जास्त “भरलेला” वाटू शकतो. त्यामुळे वय वाढत गेल्यावर वेळ वेगाने जात असल्यासारखा का वाटतो या प्रश्नाचं उत्तर फक्त वयात नसून आपल्या दिवसांमध्ये किती नवीनता आहे यातही काही अंशी दडलेलं असू शकतं.

पण इथे एक महत्त्वाचा twist आहे. “मोठं झाल्यावर नवीन अनुभव कमी होतात, म्हणून memory कमी होते आणि त्यामुळे वेळ वेगाने वाटतो” हे explanation खूप लोकप्रिय आहे; मात्र ते पूर्ण story नाही. 2026 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात 20 ते 91 वयोगटातील 120 लोकांचा अभ्यास करण्यात आला. संशोधकांना मागील दशकाचा काळ वयस्कर लोकांना तुलनेने वेगाने गेल्यासारखा वाटतो हे पुन्हा दिसलं; पण हा अनुभव त्यांच्या autobiographical memories ची फक्त संख्या किंवा त्या memories किती महत्त्वाच्या वाटतात याच्याशी थेट जोडलेला दिसला नाही. त्याऐवजी नवीन memories तयार करण्याच्या क्षमतेशी संबंधित cognitive factors चा संबंध दिसला. त्यामुळे “memory कमी = वेळ वेगाने” हा एकमेव नियम मानणं योग्य नाही.

आणखी एक explanation म्हणजे proportion किंवा ratio. तुम्ही 10 वर्षांचे असताना एक वर्ष म्हणजे तुमच्या जगलेल्या आयुष्याचा साधारण दहावा भाग असतो. पण तुम्ही 50 वर्षांचे झाल्यावर एक वर्ष म्हणजे तुमच्या आतापर्यंतच्या आयुष्याचा फक्त पन्नासावा भाग. या दृष्टीने पाहिलं तर प्रत्येक नवीन वर्षाचं subjective weight कमी होत असल्यासारखं वाटू शकतं. हा विचार मानसशास्त्रात आणि time perception च्या चर्चेत बराच काळ मांडला गेला आहे. पण याला वेळ वेगाने जाण्याचं पूर्ण आणि अंतिम वैज्ञानिक उत्तर मानता येत नाही; वेळेचा अनुभव हा memory, attention, emotion आणि इतर cognitive processes सोबत जोडलेला आहे.

आपल्या लक्षात एक गोष्ट सहज येत नाही वेळेचा अनुभव आपल्या attention वरही अवलंबून असतो. एखाद्या कामात पूर्णपणे गुंतलेले असताना तुम्हाला वेळ कसा गेला हे कळत नाही. पण एखाद्या गोष्टीची वाट पाहत बसलात तर काही मिनिटंसुद्धा लांब वाटू शकतात. म्हणजे आपल्या मेंदूत “आता किती वाजले?” एवढंच चालू नसतं; त्या क्षणी आपण कुठे लक्ष देतोय, काय अनुभवतोय आणि त्या अनुभवाची नंतर memory कशी तयार होते यावरही वेळेची जाणीव बदलू शकते. म्हणूनच एकाच 24 तासांचा दिवस दोन वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये पूर्णपणे वेगळा जाणवू शकतो.

मग वय वाढत गेल्यावर वेळ वेगाने जात असल्यासारखा का वाटतो? याचं सगळ्यात प्रामाणिक उत्तर म्हणजे याचं एकच कारण विज्ञानाने अजून ठरवलेलं नाही. Age-related changes, routine, नवीन अनुभवांची संख्या, memory encoding, attention आणि आपण भूतकाळाकडे मागे वळून कसं पाहतो हे सगळे factors एकमेकांशी जोडलेले असू शकतात. संशोधनात वय आणि retrospective time passage यांच्यात संबंध दिसतो, पण त्याचा effect प्रत्येक व्यक्तीत सारखा असेलच असं नाही. काही लोकांना वेळ खूप वेगाने जातो असं वाटतं, तर काही लोकांना तसा अनुभव कमी असू शकतो.

कदाचित म्हणूनच “वेळ कमी पडतोय” असं वाटण्यापेक्षा आपले दिवस किती सारखे झाले आहेत हे पाहणं जास्त interesting आहे. कारण घड्याळाला थांबवता येत नाही आणि दिवस 24 तासांचाच असणार. पण त्या 24 तासांमध्ये काय नवीन घडतं, आपण कुठे लक्ष देतो, काय शिकतो आणि कोणत्या आठवणी तयार करतो यावर भविष्यात तो काळ आपल्याला कसा आठवेल याचा संबंध असू शकतो. लहानपणी प्रत्येक वर्ष मोठं वाटायचं कारण फक्त आपण लहान होतो म्हणून नव्हे; त्या काळात जगाबद्दल शिकण्यासारखं खूप काही नवीन होतं. कदाचित मोठं होताना वेळ कमी होत नाही आपल्या दिवसांमधला फरक कमी होतो. आणि म्हणूनच मागे वळून पाहताना वर्षं धावत गेल्यासारखी वाटतात.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.