Mary Celeste जहाजाचं रहस्य: जहाजावरील लोक अचानक कुठे गायब झाले?

1872 मध्ये अटलांटिक महासागरात एक जहाज सापडलं. जहाज समुद्रात चालू होतं, त्यावर अन्न-पाणी होतं, मोठ्या प्रमाणात cargo होता आणि जहाज पूर्णपणे बुडालेलं किंवा उद्ध्वस्तही झालेलं नव्हतं. पण एक गोष्ट गायब होती, जहाजावरचा एकही माणूस जिवंत नव्हता, किंबहुना कोणताही माणूसच नव्हता. Captain Benjamin Briggs, त्यांची पत्नी Sarah, त्यांची दोन वर्षांची मुलगी Sophia आणि सात crew members असे एकूण दहा लोक काही दिवसांपूर्वी याच जहाजावर होते. त्यांचं पुढे काय झालं, याचा आजपर्यंत ठोस पुरावा मिळालेला नाही. म्हणूनच Mary Celeste जहाजाचं रहस्य आजही जगातील सर्वात प्रसिद्ध maritime mysteries पैकी एक मानलं जातं.

एक जहाज सापडलं… पण त्यावरचे सगळे लोक गायब होते

7 November 1872 रोजी Mary Celeste New York वरून Genoa, Italy कडे निघालं. Captain Benjamin Briggs यांच्या सोबत त्यांची पत्नी Sarah, दोन वर्षांची मुलगी Sophia आणि सात crew members होते. जहाजामध्ये सुमारे 1,701 barrels industrial alcohol भरलेले होते. सुरुवातीचा प्रवास मात्र काही खास रहस्यमय नव्हता; जहाज Atlantic पार करत Azores बेटांच्या दिशेने पुढे जात होतं. 25 November रोजीच्या शेवटच्या log entry मध्ये जहाज Santa Maria Island जवळ असल्याची नोंद होती. त्यानंतरच्या काही दिवसांत नेमकं काय घडलं, यावरच या संपूर्ण Mary Celeste जहाजाचं रहस्य उभं आहे, कारण त्या दिवसानंतर जहाजावरील लोकांच्या स्वतःच्या नोंदी जवळजवळ संपतात.

4 December 1872 रोजी दुसऱ्या जहाजाला समुद्रात Mary Celeste दिसलं. हे जहाज काहीसं विचित्र पद्धतीने पुढे जात होतं आणि त्यावरून कोणताही स्पष्ट प्रतिसाद मिळत नव्हता. Captain David Morehouse यांनी मदत करण्यासाठी माणसं पाठवली. Oliver Deveau आणि John Wright यांनी जहाजावर चढून तपासणी केली तेव्हा समोरचं दृश्य विचित्र होतं, जहाज होतं, पण माणसं नव्हती. जहाजावर काही sails अजून set होत्या, rigging अस्ताव्यस्त होती आणि जहाजाच्या काही भागात पाणी शिरलेलं होतं. पण जहाज पूर्णपणे नष्ट झालेलं नव्हतं. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्याची एकमेव lifeboat गायब होती. म्हणजे लोकांनी जहाज सोडलं असण्याची शक्यता स्पष्ट होती; प्रश्न फक्त एवढाच होता की का?

जहाजावर नेमके कोणते clues मिळाले?

Mary Celeste वर सापडलेल्या गोष्टींनी mystery आणखी वाढवलं. जहाजावर अन्न आणि पाण्याचा पुरेसा साठा होता. Cargo पैकी 1,701 alcohol barrels पैकी बहुतांश intact होते. Crew चे अनेक personal belongings देखील जहाजावरच होते. जहाजाच्या hold मध्ये अंदाजे 3.5 feet पाणी होतं, पण उपलब्ध वर्णनांनुसार ते जहाजाला लगेच बुडवून टाकेल इतकं असामान्य नव्हतं. एक pump disassembled अवस्थेत सापडला, काही sails आणि rigging खराब झालेले होते आणि जहाजाच्या काही भागात पाण्याचे चिन्ह होते. म्हणजे Mary Celeste पूर्णपणे “perfect condition” मध्ये होती असं म्हणणं चुकीचं आहे; पण ती अशीही नव्हती की अनुभवी captain ने कोणताही पर्याय नसताना जहाज सोडावं. हाच विरोधाभास या mystery ला इतकं मजबूत बनवतो.

आणखी एक महत्त्वाचा clue म्हणजे lifeboat गायब होती. जहाजावर दहा लोक होते आणि त्यांच्यासोबत गायब झालेली ही boat पुन्हा कधीही सापडली नाही. त्यामुळे “सगळे लोक जहाजातून दुसऱ्या जहाजावर गेले” अशी सोपी शक्यता देखील टिकत नाही. जर त्यांनी lifeboat मध्ये जहाज सोडलं असेल, तर ते का सोडलं, कोणत्या परिस्थितीत सोडलं आणि त्यानंतर boat आणि त्यातील दहा लोकांचं काय झालं, हे प्रश्न उरतात. Mary Celeste जहाजाचं रहस्य याच ठिकाणी अधिक गडद होतं कारण आपल्याकडे जहाजाचा physical evidence आहे, पण त्या क्षणी जहाज सोडणाऱ्या लोकांपैकी एकही प्रत्यक्ष साक्षीदार नाही.

मग लोकांनी जहाज का सोडलं असावं?

या प्रश्नाचं एकच accepted answer आज उपलब्ध नाही. सुरुवातीच्या तपासात foul play, mutiny, murder आणि insurance fraud यांसारख्या शक्यता तपासल्या गेल्या. Gibraltar मध्ये salvage inquiry देखील झाली. जहाजाची तपासणी करण्यात आली आणि साक्षीदारांची चौकशी झाली; मात्र crew च्या disappearance चं definitive explanation मिळालं नाही. त्यामुळे Mary Celeste जहाजाचं रहस्य सोडवण्याऐवजी investigation ने आणखी प्रश्न निर्माण केले. विशेष म्हणजे नंतरच्या काळात या प्रकरणात अनेक sensational stories जोडल्या गेल्या. त्यामुळे आज आपल्याला माहीत असलेली “Mary Celeste” ची कथा आणि 1872 च्या actual evidence मध्ये फरक करणे खूप महत्त्वाचं आहे.

यातील एक प्रसिद्ध theory अशी आहे की जहाजावरील alcohol cargo मुळे निर्माण झालेल्या vapours किंवा संभाव्य explosion च्या भीतीने Captain Briggs यांनी जहाज काही काळासाठी सोडण्याचा निर्णय घेतला असावा. दुसरी शक्यता जहाजात शिरलेल्या पाण्याशी आणि खराब झालेल्या pump शी संबंधित आहे. Smithsonian मध्ये चर्चिलेल्या एका modern reconstruction नुसार, आधीच्या voyage मधील coal dust किंवा refitting मधील debris मुळे pump च्या कामात अडथळा आला असावा; त्यात rough weather आणि navigation error जोडला गेला असेल, तर captain ला जहाज अपेक्षेपेक्षा जास्त धोक्यात असल्याचं वाटलं असण्याची शक्यता मांडली गेली आहे. पण ही सिद्ध झालेली घटना नाही. ती उपलब्ध पुराव्यांवर आधारित एक hypothesis आहे.

पण मग दहा लोकांचं पुढे काय झालं?

इथेच Mary Celeste जहाजाचं रहस्य आजही पूर्णपणे अनुत्तरित राहतं. Captain, त्यांची पत्नी, त्यांची लहान मुलगी आणि सात crew members यांच्यापैकी एकाचाही ठावठिकाणा कधीच लागला नाही. त्यांची lifeboat देखील सापडली नाही. समुद्रात ती उलटली, तुटली किंवा लोकांना वाचवता आलं नाही, अशा शक्यता मांडता येतात; पण कोणतीही एक शक्यता पुराव्याने सिद्ध झालेली नाही. आपण फक्त एवढं सांगू शकतो की जहाज सोडल्यानंतर या दहा लोकांचं भवितव्य unknown राहिलं. त्यामुळे “ते नेमके कुठे गेले?” या प्रश्नाचं उत्तर आजही historical record मध्ये नाही.

या mystery मध्ये आणखी एक interesting भाग आहे. काही प्रसिद्ध गोष्टी प्रत्यक्ष 1872 च्या evidence चा भाग नाहीत. उदाहरणार्थ, Mary Celeste वर गरम चहा, नुकतंच खाल्लेलं जेवण किंवा टेबलावर अजूनही steaming food असल्याची popular story अनेकदा सांगितली जाते. पण उपलब्ध court testimony वर आधारित fact-checking sources सांगतात की अशा “warm breakfast” कथांना primary evidence चा आधार नाही. 1884 मध्ये Arthur Conan Doyle यांनी “J. Habakuk Jephson’s Statement” नावाची fictional story लिहिली आणि Mary Celeste च्या घटनेभोवतीच्या कल्पनांना प्रचंड लोकप्रियता मिळाली. त्यामुळे नंतरच्या fiction ने actual historical mystery मध्ये अनेक रंग भरले.

आजही Mary Celeste जहाजाचं रहस्य का सुटलेलं नाही?

Mary Celeste जहाजाचं रहस्य सोडवताना सर्वात मोठी अडचण म्हणजे आपल्याकडे “घटना” नंतरचं evidence आहे, पण “घटना घडताना” पाहिलेला एकही witness नाही. शेवटची महत्त्वाची log entry 25 November ची आहे आणि जहाज 4 December रोजी crewless सापडलं. म्हणजे या दोन घटनांच्या मध्ये एक मोठी blank space आहे. त्या काळात समुद्रात काय घडलं, captain ने काय निर्णय घेतला, crew कुठे गेला आणि lifeboat चं काय झालं. यापैकी कोणत्याही प्रश्नाचं थेट उत्तर देणारा survivor आज आपल्याकडे नाही. म्हणूनच अनेक theories शक्य वाटतात, पण कोणतीही theory “हीच खरी” असं म्हणण्याइतका पुरावा उपलब्ध नाही.

कदाचित Mary Celeste जहाजाचं रहस्य याच कारणामुळे आजही जिवंत आहे. हे एखाद्या भुताच्या जहाजाची सिद्ध झालेली कथा नाही आणि ते फक्त “लोक अचानक गायब झाले” एवढंच साधं प्रकरणही नाही. आपल्याकडे एक वास्तविक जहाज आहे, त्याची तपासलेली physical condition आहे, court records आहेत, cargo ची माहिती आहे, शेवटची log entry आहे आणि एक missing lifeboat आहे. पण या सर्व clues ना एकत्र जोडून दहा लोकांचं नेमकं काय झालं हे सिद्ध करण्यासाठी आवश्यक असलेली शेवटची कडीच गायब आहे. Mary Celeste जहाजाचं रहस्य त्यामुळे आजही “solved mystery” नसून एक historical unsolved case आहे, आणि कदाचित त्याचं अंतिम उत्तर आपल्याला कधीच मिळणार नाही.

THE FACT BITES सोबत आणखी जाणून घ्या.